Ngọn lửa sáng
mà không thiêu.

Bàn gỗ trong bếp lên nước bóng loáng vì bao năm cơm canh, một góc mặt bàn có vết dao băm cũ và mấy vòng ố tròn nơi đáy nồi nóng từng đặt vội xuống. Những chiều ba đi công tác xa, tôi hay ngồi đúng chỗ đó. Mâm cơm hai mẹ con. Mùi hành phi bốc lên từ chảo, khét nhẹ ở rìa, thơm đến mức cái bụng đói của tôi kêu lên một tiếng.

Tôi phụ mẹ. Tay đảo đũa trong chảo, dầu lách tách bắn lên cổ tay rát một cái rồi thôi, còn miệng thì trút ra hết những gì hôm nay tôi thấy. Trên đường. Ở trường. Trong cái đầu chẳng chịu ngồi yên của mình. Có những chuyện quái dị lắm. Cái loại chuyện mà nếu tôi đem hỏi thằng bạn ngồi cạnh, nó sẽ nhích ghế ra xa và nhìn tôi như nhìn một con vật lạ lọt vào lớp. Cái nhìn đó tôi biết. Tôi ăn nó gần như mỗi ngày. Nhưng ở cái bàn gỗ này thì không. Ở đây mẹ luôn lắng nghe, dù nghe có quái dị đến đâu.

Tôi nhớ một buổi. Tay tôi đang cầm quả trứng gà, cái vỏ ram ráp dưới đầu ngón, còn ấm như thể vừa lôi ra khỏi ổ rơm. Tôi lật qua lật lại nó trong lòng bàn tay. Rồi buột miệng: "Mẹ ơi, con gà có trước hay quả trứng có trước?" Mẹ đang thái hành, dao khựng lại nửa nhịp trên thớt. Mẹ ngẩng lên. Cười. Mẹ bảo mẹ không biết. Rồi mẹ nói cái câu mẹ vẫn nói, cái câu mà mãi sau này tôi mới biết nó đã gieo vào tôi hàng nghìn hạt mầm: "Con tìm hiểu xem nhé, rồi kể mẹ nghe."

Chỉ vậy. Mẹ không giảng cho tôi lấy một chữ. Mẹ đẩy tôi ra khỏi bàn ăn, đẩy về phía những trang sách và cái màn hình sáng trong góc phòng, rồi lùi lại. Đứng ngoài. Chờ.

Tối đó tôi lật hết sách trong nhà, gáy sách cũ kêu rắc mỗi lần banh ra. Không có. Tôi mở máy. Màn hình hắt lên mặt một thứ ánh xanh lạnh, và tôi cắm vào đó, đọc tới những cái tên chưa từng nghe. Mendel. Tiến hoá. Đọc về những con gà không phải là con gà — những con vật mấy triệu năm trước mang sẵn trong mình cái mã một ngày nào đó sẽ bung ra thành con gà. Đồng hồ trong nhà gõ đều. Ngoài kia tối đã đặc lại thành mực. Cả buổi tối đó tôi cắm mặt, một mình, không ai giao bài, không ai chấm điểm tôi làm được hay không. Và tôi mò ra câu trả lời của riêng mình, gọn trơn: con gà có trước, nhưng con gà mấy triệu năm trước khác con gà bây giờ lắm.

Hôm sau, bữa cơm lại có trứng. Lần này trứng chiên, viền vàng ruộm giòn rụm quăn lên ở mép đĩa. Tôi kể mẹ nghe cái tôi mò được. Mẹ đặt đũa xuống. Mẹ nhìn tôi chăm chú, cái kiểu chăm chú làm một thằng nhóc mười tuổi bỗng thấy cái thứ mình moi lên từ đêm tối là có sức nặng, đáng để một người lớn dừng đũa mà nghe. Rồi tôi vin luôn vào đĩa trứng trước mặt để kể tiếp: vì sao trứng lại có lòng trắng, có lòng đỏ. Cái này kéo sang cái kia. Một câu hỏi đẻ ra mười câu hỏi. Đĩa trứng nguội dần mà cái đầu tôi thì cứ nóng lên.

Phải nhiều năm sau tôi mới gọi được tên cái mẹ đã làm. Mẹ không dạy tôi con gà hay quả trứng. Mẹ dạy tôi rằng mọi thứ vô tri quanh mình — quả trứng, con kiến, cái vỏ sò — đều là một cánh cửa khoá trái, và chìa nằm trong tay tôi, không ai được phép tra chìa vào ổ giùm tôi. Tích tiểu thành đại. Nhặt những thứ vô tri, lật chúng lên, ghép lại thành một hệ thống, rồi lại trèo lên những thứ lớn hơn, rộng hơn, cho tới lúc cái bản đồ trong đầu mình rộng bằng cả bầu trời.

Căn bếp ấy là ngôi trường đầu tiên của tôi. Và người duy nhất bước vào được cái thế giới quái dị trong đầu tôi hồi đó — cái thế giới mà cả lớp học nhích ghế ra xa — người duy nhất không nhìn tôi bằng con mắt dành cho một thằng lập dị mà cúi xuống ngang tầm tôi, lắng nghe, rồi đẩy tôi đi tự tìm lấy ánh sáng, là mẹ. Mẹ không soi đèn dẫn tôi qua đường. Mẹ chỉ đứng đó, ở ngưỡng cửa, tin chắc rằng thằng bé kia tự tìm ra lối. Và chính vì không một ai chịu cầm đèn soi hộ, tôi mới học được cái điều theo tôi tới tận bây giờ, cái điều tôi sẽ còn nhắc lại cả đời: tôi không khoe mình để sáng lên, mà tự tôi phải phát sáng.

Tôi ngồi ở chiếc bàn gỗ cũ cuối lớp. Mặt bàn còn dính vệt bút xóa khô cong lên như vảy, mấy nét bút bi lũ bạn vẽ bậy hôm nào chưa ai kỳ ra hết. Sáu giờ sáng. Nắng chưa lên tới cửa sổ, chỉ có thứ ánh xám lạnh của sớm mai đọng trên nền gạch, và cái im lặng đặc quánh của một sân trường chưa thức. Bảy giờ rưỡi mới vào học. Sáu giờ bốn lăm học sinh mới lác đác tới. Tôi có gần một tiếng đồng hồ ngồi đây một mình với một cái cặp.

Trong cặp là hai mươi triệu. Tiền mặt. Tiền thật, đếm bằng tay, mấy cọc còn hằn nếp gấp. Tôi kiếm nó từ một phần mềm nhỏ tự viết ra để cày game hộ người ta, bán ba trăm tới năm trăm ngàn một bản. Một thằng nhóc lớp sáu ngồi ôm số tiền người lớn phải đổ mồ hôi cả tháng mới có. Sáng đó tôi mang nó tới để gom một mớ lớn vật phẩm ảo, hẹn một "đàng anh" giao dịch ở góc sân. Còn sớm. Bụng đói. Tôi để cặp lại trên bàn, tặc lưỡi, chạy ra cổng mua gói xôi.

Vài phút. Chỉ vài phút thôi.

Quay vào, cặp mở toang miệng. Không còn một tờ. Sân vẫn trống. Không một bóng người.

Tim tôi hẫng một nhịp, rơi thẳng xuống. Có cái gì đó dâng lên tận cổ, nong nóng, mằn mặn. Chưa đầy một phút. Rồi — trước cả khi cơn nóng kịp bùng — một luồng lạnh chạy dọc sống lưng, dội ngược lên, làm dịu cái đầu đang muốn vỡ. Hơi thở tôi chậm lại. Tôi buông gói xôi xuống bàn, không ăn nữa. Bắt đầu nhìn. Nhìn cái cửa sổ chốt còn cài, nhìn vệt bụi trên bậu, nhìn con mắt đen của cái camera treo lệch ở góc trần, nhìn ra khoảng sân nơi lát nữa từng gương mặt sẽ lần lượt bước vào. Người ta mất tiền thì gào lên, đập bàn, khóc. Tôi thì ngồi xuống và bắt đầu đọc. Đọc căn phòng như đọc một ván cờ người vừa đi xong nước đầu.

Đó có lẽ là lần đầu tôi biết mình được đúc bằng thứ kim loại khác.

Camera cho tôi một khung giờ. Vài câu hỏi bâng quơ với mấy đứa nhà gần trường cho tôi một cái tên. Cùng lớp. Ngồi cách tôi mấy dãy bàn. Nó ra tay không vì đói tiền — nó ra tay vì cái nhìn. Cái nhìn của một đứa ngày ngày thấy thằng bạn cùng tuổi cầm thứ mình có nằm mơ cũng không với tới. Thứ ghen đó tôi hiểu. Nó cắn từ bên trong, âm ỉ, không kêu thành tiếng.

Tôi biết tên nó. Và tôi không tố.

Ông tôi từng dạy một câu, hồi đó tôi còn nhỏ chưa hiểu hết, mà nó cứ nằm đó trong xương: phải chừa đường lui cho kẻ thù. Tôi lôi nó ra, xoay trong đầu suốt buổi. Nếu tôi đứng dậy, chỉ mặt nó giữa lớp, hô lên "thằng này ăn cắp" — tôi được gì? Được cái hả dạ trong ba giây. Đổi lại, danh dự một đứa mười một tuổi sụp cái rầm trước mặt ba mươi con người, tinh thần nó vỡ vụn, và cả đời nó nhìn tôi như nhìn kẻ đã bêu nó lên. Tôi cầm hai mươi triệu mà mất trắng một con người. Món hời gì kỳ vậy.

Nên tôi không đập. Tôi giăng.

Hôm sau tôi bày một sạp quà vặt con con ngay giờ ra chơi, bán rẻ hơn ngoài cổng, đứa nào cũng chen tới. Kèm theo là một trò: rải mấy mảnh thư giấu quanh lớp, trong mảnh thư có một mật khẩu, ai ghép đủ và đọc trúng thì nhận "món quà bí ẩn". Cả lớp nhao lên đi tìm như đi săn. Tôi đứng bán xôi, bán kẹo, mắt liếc chừng thằng kia. Gần chiều, một đứa reo ầm lên vì tìm ra, giơ mảnh giấy đọc to mật khẩu cho cả lớp cùng nghe.

Mật khẩu là tên nó.

Tôi thấy nó ngồi cứng đơ ở cuối lớp, mặt trắng bệch ra, tay siết lấy mép bàn. Không ai để ý cái tên đó nghĩa là gì — trừ hai đứa. Nó, và tôi. Tôi không nói gì. Chỉ nhìn nó một cái, rồi quay đi bán tiếp. Để cái im lặng đó tự nói.

Tối, điện thoại rung. Nó nhắn, hẹn gặp trả tiền.

"Hẹn ra làm gì?" Tôi hỏi, giọng bằng phẳng.

"Em xin lỗi anh."

"Xin lỗi gì, tưởng tao không biết việc mày làm sao."

Nó im một lúc. "Em trả tiền cho anh ạ." Rồi chìa ra một cọc.

Tôi cầm, lật qua đếm. Đúng cái nịt của tôi rồi — mấy tờ còn nguyên nếp gấp tôi nhớ. "Sao thiếu chín trăm ngàn rồi?"

Nó cúi gằm, lí nhí, tiêu mất rồi. Mua bánh. Mua mấy tấm thẻ bài.

Tôi định cau mày. Rồi mắt tôi trượt xuống. Cái cặp của nó rách toạc một đường bên hông, dây kéo hỏng lòi cả ruột. Đôi dép mòn vẹt gót, một cái quai bung ra chực rớt khỏi chân, nó cứ phải quặp ngón lại cho khỏi tuột. Chín trăm ngàn nó lấy của tôi, nó không mua điện thoại, không mua giày. Nó mua bánh ăn cho đỡ đói, và mua mấy tấm thẻ bài — thứ đồ chơi rẻ tiền của một đứa trẻ chưa từng được ai cho.

Cơn giận trong tôi tắt ngóm. Như củi đang cháy gặp nước, xèo một cái, tắt. Không phải tôi cố dập nó. Nó tự tắt.

Tôi móc ví, rút một tờ một trăm ngàn, dúi vào tay nó. Nó giật nảy, không hiểu. "Sao ngốc vậy," tôi nói, "để tiền đó lo cho bản thân còn tốt hơn. Đây mới là món quà bí mật thật sự đấy."

Nó đứng đực ra, tờ tiền trong tay run run. Một lúc lâu, nó ngước lên, rồi lại cúi, rụt rè như đứa ăn xin không dám xin: "Anh… cho em thêm năm chục ăn sáng được không." Tôi đưa. Sáng hôm sau nó ngồi ăn cùng tôi, hai tô, khói bốc lên giữa hai đứa.

Sáng đó tôi có một người bạn ăn sáng cùng mình lần đầu tiên.

Nó ăn xong thì bật khóc. Không phải khóc vì sợ nữa — khóc kiểu cái gì đó vỡ ra rồi tràn, đứa nhỏ ôm chầm lấy tôi, mặt giúi vào vai tôi, vai áo ướt một mảng. Về sau tôi thuê nó chạy giao dịch giúp, trả hai chục, năm chục một giờ. Nó làm hùng hục, không cần tôi trông. Có lần nó buột miệng, nói nó quý tôi còn hơn người trong nhà nó. Tôi nghe mà không biết nên vui hay nên buồn cho nó.

Tôi chưa bao giờ thích giẫm lên người khác để trèo lên. Đứa nào thành tâm hiểu ra chỗ mình sai và chịu sửa, tôi cho qua hết, sạch trơn, không một lần nhắc lại để nó phải cúi mặt. Cái ác ý nó ném vào tôi, tôi không ném lại — tôi bẻ hướng nó, biến thành sức để nó làm việc cho tôi. Vừa có tình, vừa có nghĩa, mà lại có trí. Người ta bảo lính mạnh nhất là lính tuyển từ ngoài vào. Tôi thì thấy: lính được thuần từ trong tâm trí ra, thứ lính đó trung thành tới mức mình không cần xích.

Hai mươi triệu ấy, có lúc tôi tưởng đã mất trắng vào cái sân trường trống hoác sáng hôm đó. Hóa ra tôi không mất. Tôi đem nó đi đổi, và đổi được một thứ dày hơn tiền: kinh doanh là bán niềm tin, không phải mua giá trị. Niềm tin giữa con người với con người quan trọng hơn cả những thứ họ giao dịch cùng nhau.

Tôi từng có ba cánh cửa mở sẵn ở bên kia đại dương. Ba trường cấp ba lớn gật đầu. Một suất học bổng hai mươi phần trăm còn thơm mùi giấy mới, tôi cầm nó trên tay, mép giấy sắc, con dấu nổi cộm dưới đầu ngón. Tôi nói không.

Không phải vì tôi sợ máy bay. Bốn mươi tới sáu mươi nghìn đô mỗi năm, nhân cho ba năm, là một con số biết cắn. Nó cắn vào bữa cơm nhà tôi, cắn vào những đêm ba mẹ tính tới tính lui dưới ngọn đèn bếp. Chính sách du học thời đó siết như dây thừng ghì cổ tay. Và tôi, thành thật, tự nhận thấy mình chưa đủ khả năng. Tôi lùi ba bước để đi nghìn dặm. Chuyện lùi ấy tôi để dành kể chỗ khác; ở đây tôi chỉ muốn nói về cái buổi tôi ngồi lại một mình, sau khi tiếng nói không đã tan trong không khí, và bắt đầu nhìn.

Lớp học trưa hôm ấy vắng đến mức nghe được tiếng chính mình nuốt nước bọt. Bọn bạn đi ăn hết. Nắng đổ qua ô cửa, cắt một vệt sáng vàng đục lên nền gạch, trong vệt sáng đó bụi bay lửng lơ như thể thời gian cũng lười biếng không buồn trôi. Chiếc bàn gỗ trước mặt tôi cũ kỹ, mặt bàn dính nét màu lũ bạn vẽ bậy, mực xanh mực đỏ đã ăn vào thớ gỗ, cạo mãi không ra. Tôi đưa ngón tay miết lên một vệt mực khô, ram ráp. Rồi tôi thấy nó — một con kiến. Nó tha mảnh lá vàng to gấp mấy lần thân mình, đi vòng vèo qua vết nứt trên mặt bàn, khựng lại ở mép khe, xoay ngang xoay dọc cái gánh nặng của nó, rồi lại đi. Con vật bé xíu ấy không có nanh, không có vuốt, không có một thứ gì để gọi là mạnh. Vậy mà nó khiêng cả một mùa thu trên lưng.

Và tôi nghĩ tới loài người.

Con người, từ thuở sơ khai, đứng đầu chuỗi thức ăn không phải vì có một cơ thể khoẻ mạnh. Không phải vì móng vuốt, không phải vì răng nanh. Mà vì họ có công cụ. Nhưng — và đây là chỗ tôi ngồi thẳng lưng lên — thứ tạo ra công cụ là trí tuệ. Vậy con người mới là thứ định nghĩa những vật vô tri kia là công cụ, còn vốn dĩ nó không là gì cả. Cây gậy nằm dưới gốc cây chỉ là một khúc gỗ mục cho tới khi một bàn tay cúi xuống nhặt nó lên. Hòn đá là hòn đá cho tới khi có kẻ nhìn ra trong nó một lưỡi rìu.

Nghĩ tới đó thì cái ấm trong lồng ngực nguội đi một độ. Vì chính những phương tiện, những công cụ hữu ích đó, lại làm con người quên mất cái thứ đầu tiên đẻ ra chúng — là con người. Họ không biết ơn. Tôi thấy sự vô ơn. Tôi thấy sự bất bình đẳng. Tôi ngồi trong lớp trưa hôm ấy mà nghe nó rõ mồn một, rõ như tiếng cánh quạt trần cọ vào cái bản lề đã gỉ trên đầu, ken két, ken két, một vòng lại một vòng, quay mãi mà chẳng đưa ai đi tới đâu.

Những kẻ độc tài, những kẻ thống trị trong phim, trong sách — không ai bỗng một sáng thức dậy hoá thành ác. Họ khởi đi từ những điều rất nhỏ. Từ chỗ họ thiếu tình thương một chút, thiếu lòng biết ơn một chút, thiếu lòng nhân ái một chút. Cái ác không nổ ra một tiếng cho ta giật mình đề phòng. Nó rò rỉ. Từng giọt một, âm thầm, từ một trái tim đã quên mất rằng mình được cho không biết bao nhiêu mà chưa trả lại được một phần.

Có một hình ảnh cứ trở đi trở lại với tôi suốt buổi trưa đó. Một người đàn bà nhỏ thó, lưng còng, cúi xuống bên những thân người rách nát nằm phơi trên hè phố Kolkata bụi bặm. Bà không mang theo gì. Chỉ có hai bàn tay. Hai bàn tay trần chạm vào chỗ mà cả thành phố ngoảnh mặt. Tôi nhìn bà, và tôi thấy phần nào trong tôi ở đó. Tôi muốn cho đi. Không phải cho để được vỗ vai khen tốt bụng. Không phải cho để người ta trông vào mà gật gù. Cho vì trong lồng ngực có một cái gì đó không chịu nằm yên, nó đạp, nó thúc, nó đòi được san sẻ ra ngoài.

Và đây là chỗ nghịch lý, tôi biết nghe thì buồn cười. Tôi là đứa lún sâu vào máy móc nhất trong đám. Đứa mê cái trí tuệ nhân tạo ấy tới mức thức trắng, tới mức người ta chỉ nó mà bảo nhau: thằng đó quái dị. Vậy mà cũng chính tôi lại là đứa đặt con người lên trên hết thảy những thứ đó. Bởi công cụ chỉ là kẻ phục vụ, không phải kẻ sai khiến. Con người là linh hồn tự do, không cần bị bất kỳ thứ gì kìm nén. Con dao nằm gọn trong tay không được phép dạy bàn tay phải cắt cái gì. Cái máy tính tôi gõ tới ba giờ sáng, màn hình hắt xanh lên mặt, không được phép đứng ra định nghĩa tôi là ai.

Con kiến khuất sau mép bàn từ lúc nào. Mảnh lá vàng của nó cũng theo nó đi mất. Tôi ngồi lại thêm một lúc lâu, trong cái im lặng chỉ còn tiếng quạt trần ken két trên đầu. Rồi tôi biết mình sẽ trân trọng con người, vì con người đã là hiện sinh đẹp nhất mà Chúa tạo ra. Không phải cỗ máy tôi dựng lên trong đêm. Là bàn tay run run bấm nút khởi động nó. Cái bàn tay biết run — tôi tin vào cái bàn tay đó. Tôi vẫn luôn tin.

Đêm nào tôi cũng nghe tên mình bị gọi sai. Điên. Quái dị. Khùng. Cá biệt. Dị thường. Từng cái tên dán lên lưng tôi như mảnh giấy kiến tha đi, và tôi ngồi đó, ở chiếc bàn gỗ cũ bên khung cửa, nhìn một con kiến gồng mình lôi mảnh lá vàng qua khe nứt mặt bàn. Nó không biết mảnh lá ấy sẽ về đâu. Nó cũng chẳng cần biết. Nó cứ lôi.

Lời tôi nói bị người ta ném xuống như ném viên phấn gãy. Vô nghĩa. Ảo tưởng. Câu tôi chưa kịp nói hết đã bị khinh từ khúc giữa. Tôi ngồi lâu lắm với cái khe nứt đó, lâu đến mức bóng cây ngoài cửa dịch từ chân tường lên tới mép bàn, để hiểu vì sao. Rồi tôi hiểu. Họ sợ người khác khác họ, sợ người khác giỏi hơn; và chính sự kiêu hãnh của họ đã vùi lấp đi báu vật trí tuệ của chính họ. Nhưng hiểu xong tôi chẳng thấy ấm hơn chút nào. Tay tôi vẫn lạnh trên mặt gỗ. Buổi chiều rút dần khỏi khung cửa như nước rút khỏi bãi, và cái siết trong lồng ngực tôi không đến từ chữ "điên". Nó đến từ một nỗi sợ khác, nằm sâu hơn, không ai soi thấy: sợ họ không nhận ra, sợ những lời từ tâm của tôi không đủ chạm đến những trái tim lâu ngày chai lạnh.

Cái đau thật nằm ở đó. Không phải người ta ghét tôi đâu. Là tôi thương họ, mà tay tôi với không tới.

Tôi lật những thi sảnh cũ, những trang sử ký ố vàng có mùi ẩm của giấy để lâu trong hộc tủ, dò tìm trong đó một người từng đứng đúng chỗ tôi đang đứng. Và tôi gặp họ. Kẻ thông minh nhất là kẻ biết dùng vạn người như một người, biết dùng một người như vạn người; nhưng cái trí tuệ lớn nhất của họ không nằm ở đó, mà nằm ở lòng nhân ái. Họ cúi mình trước cả kẻ thù, trọng người tài, giữ lấy ơn nghĩa. Họ không giết sạch. Họ chỉ lấy đi kẻ cầm mũi tên lý tưởng hư vinh sai trái ấy, để khi mất người châm ngòi, đám quân bên dưới tự khắc quay đầu tìm một con đường khác. Người xưa gọi đó là Nhân Ái. Thứ mà thời nay lắm kẻ xem còn rẻ hơn mớ rau ngoài chợ.

Tôi gấp trang sách lại. Ngón tay còn vương chút bụi giấy. Ngoài kia trời đã sập tối, đèn nhà ai đầu ngõ vừa bật lên một quầng vàng đục. Tôi không nói mình là kẻ vĩ đại. Tôi là một người bình thường có mong muốn thay đổi thế giới bằng năng lực của mình, chứ không bằng lời tán tụng của người khác. Tôi không định nghĩa mình lớn hay nhỏ. Tôi chính là tôi. Họ bảo tôi ảo tưởng, mà nghĩ cho kỹ thì đó lại là một lối tâng bốc, vì tôi chẳng tốn một đồng quảng cáo mà vẫn có người biết đến mình. Khiêm nhường mới là thứ khuất phục được những kẻ mang cái tôi cao nhất. Nước chảy chỗ trũng, mà đá cứng mấy rồi cũng mòn. Nhu thắng cương.

Rồi tôi hiểu ra cái tên sẽ đeo tôi suốt đời này. Củi cháy ngàn năm không vì cây tốt, mà vì lửa không có nhiệt; lửa thật thì củi đã lụi tàn từ lâu — nhưng vì cái lửa sáng mà không nóng, không đau ấy soi đến những trái tim sắt đá nhất, đánh thức họ khỏi u mê tăm tối nơi xã hội nghiệt ngã này. Tôi không cần thiêu mình để người ta thấy tôi cháy. Ánh sáng thật không bốc khói.

Tôi sẵn sàng hy sinh vì lý tưởng của mình, chứ không đốt cháy chính mình cho cả thế giới đứng nhìn cho hả giận, rồi biến mất như đám củi cháy tàn bị chôn vùi. Con kiến ngoài kia cuối cùng cũng lôi được mảnh lá qua khe nứt. Nó không đợi ai vỗ tay. Nó lôi xong thì đi tiếp, còn phía đông trời cứ sáng dần ra, sáng dần ra, chẳng xin phép một ai.

Tôi ngồi ở cái bàn gỗ cũ trong nhà, mặt gỗ lì đi theo năm tháng, lấm tấm mấy vết mực khô đã bợt thành vệt nhờ nhờ dưới đầu ngón tay tôi khi tôi miết qua. Hai giờ sáng. Từ đâu đó rất nhỏ chảy ra một bản cũ, thứ nhạc có trước cả khi tôi sinh ra, những năm tôi chỉ biết qua tiếng đàn rè rè chứ chưa từng sống trong. Tôi là một linh hồn già nên thích những bản nhạc sâu sắc và thật hơn nhạc pha tạp. Cả nhà ngủ. Cả xóm ngủ. Chỉ còn tôi, và cái đầu không chịu tắt.

Một con kiến bò qua mặt bàn, tha mảnh lá to gấp mấy lần thân nó, đi vòng vèo né vệt màu khô. Tôi nhìn nó lâu đến mức cái đèn vàng như đứng yên lại. Nhưng trong lúc mắt tôi dán vào con kiến, cái đầu tôi đã chạy đi đâu xa lắc — nó dựng lên một mô hình từ con kiến ấy, xoay ngang xoay dọc, phóng cái mô hình ra trước mặt như một vật có thật lơ lửng trên mặt bàn, rồi tháo tung ra làm lại từ đầu. Tôi có thói quen tưởng tượng mọi thứ, và cái đó gần như đã thành cách tôi suy nghĩ. Bộ não của tôi không bao giờ biết im lặng. Chúng nhảy số liên tục đến mức không kiểm soát. Người ngoài nhìn vào tưởng tôi lặng thinh, hiền lành, đang thẫn thờ ngó con kiến bò. Họ nhầm. Tôi là người nói siêu siêu nhiều, chỉ là mọi người không nghe thấy, vì lúc đó tôi đang bận cãi nhau với chính mình. Tôi còn một tôi khác ở trong đầu. Hai đứa cãi không dứt, giành nhau từng câu, và không đứa nào chịu thua.

Cái đầu này từng làm tôi thấy mình quái dị. Tôi chép tranh khá tốt, chưa học vẽ một buổi nào trong đời, nên hễ tự vẽ ra thì thành những hình rất trừu tượng, méo mó theo một luật lệ chỉ mình tôi đọc được — cái miệng mọc lệch, đường nét trườn đi đâu không ai đoán nổi. Bàn tôi thì bừa kinh khủng: tờ giấy đè lên miệng cốc, cái cốc chặn lên gáy sách, cây bút lăn kẹt giữa hai chồng vở. Vậy mà tôi luôn nhớ chính xác thứ gì nằm ở đâu, đặt xuống lúc nào, chỉ cần thò tay là trúng. Người ta gọi đó là lộn xộn. Với tôi nó là một trật tự khác, lên dây ở một quãng mà tai người khác không bắt được. Có những thứ tôi nhìn thấy mà người bên cạnh không thấy, vì thế giới trong mắt tôi rộng hơn, chồng lên nhau nhiều tầng hơn. Và đúng ngay chỗ đó, người ta bắt đầu thấy tôi lạ. Rồi thấy tôi lệch. Rồi có kẻ buông ra chữ "ảo tưởng". Chữ đó cắm vào giữa ngực, và nằm lại trong đó nhiều đêm. Bạn thử ngồi giữa một căn phòng đầy tiếng cười, tất cả cùng cười một câu đùa, còn bạn thì không thấy nó buồn cười ở chỗ nào — bạn sẽ hiểu cái lạnh chạy dọc sống lưng lúc nhận ra mình là đứa lạc tần số duy nhất trong phòng.

Đêm đó, bản nhạc cũ mèm lặp lại tới lần thứ ba, tôi ngồi yên để cái đau lún xuống, lún tới tận đáy, chạm đáy rồi mới chịu buông tay cho nó tự trồi lên. Tôi không lệch. Tôi chỉ được lên dây ở một quãng khác. Nếu họ không hiểu, nghĩa là họ đã lệch với tần số của tôi rồi — không phải tôi hỏng, chỉ là hai cây đàn chưa gặp nhau ở cùng một điệu. Tôi không cần cả căn phòng gật đầu. Tôi không khoe mình để sáng lên, mà tự tôi phải phát sáng. Cái đầu ồn ào này. Cái bàn bừa này. Những hình vẽ quái dị mọc miệng lệch này. Chúng không phải cái lỗi ai đó cần mang tôi đi chữa. Chúng là cái âm thoa. Gõ vào, là ngân lên đúng một nốt của riêng tôi, không nốt nào lẫn vào được.

Con kiến đã tha lá tới mép bàn, rồi mất hút xuống cạnh gỗ, về một cái tổ tôi không nhìn thấy nhưng biết chắc là có. Nhạc vẫn chảy. Tôi ngồi thêm một lúc trong quầng sáng vàng vọt của ngọn đèn duy nhất còn thức trong nhà, tay vẫn đặt trên mặt bàn gỗ đã mòn nhẵn, và tôi hiểu ra một điều giản dị đến phát tức: tôi chính là tôi. Còn bạn, người đang đọc những dòng này giữa lúc chưa biết mình lệch hay mình chỉ khác — tôi kể tới đây thôi. Không ai có thể quyết định thay chính bạn.