Nếu cuộc đời bạn dừng lại hôm nay: câu chuyện tự hào hay lời thanh minh?

Thử một việc hơi tàn nhẫn nhé.

Dừng tay lại. Đừng cuộn nữa. Hãy hình dung có ai đó vừa được giao việc kể lại đời bạn — kể hết, cho tới đúng giây phút này. Không thêm một ngày nào. Không có "rồi tôi sẽ", không có "đợi qua giai đoạn này đã", không có cái phiên bản tử tế hơn mà bạn vẫn hứa mình sẽ trở thành vào một mùa xuân nào đó còn chưa tới.

Chỉ có những gì đã thật sự xảy ra. Vậy thôi.

Câu chuyện ấy, khi nó được đọc lên, bạn sẽ ngồi nghe với cằm ngẩng lên — hay bạn sẽ thấy mình cứ chực chen vào để giải thích? Để nói thêm. Để gỡ. Để bảo rằng "khoan, không phải vậy đâu, là tại hoàn cảnh, là tại tôi chưa có điều kiện, là tại..."

Cái khoảnh khắc bạn muốn xen vào để thanh minh — đó chính là câu trả lời rồi. Và nó đau.

Tôi viết bài này không phải để bạn thấy dễ chịu. Tôi viết để hai ta cùng nhìn thẳng vào một thứ mà gần như ai cũng né: đời mình đang được kể bằng một giọng văn mà mình chẳng hề chọn.

Vì sao một câu hỏi về cái chết lại khiến bạn sống tử tế hơn

Có một nghịch lý mà tâm lý học đã đào tới đáy: nhắc người ta về cái chết không làm họ buông xuôi. Nó làm họ nghiêm khắc hơn với cách mình đang sống.

Năm 1989, một nhóm nhà tâm lý đặt nền cho cái sau này gọi là Thuyết Quản lý Khủng hoảng Hiện sinh (Terror Management Theory). Trong thí nghiệm gốc, khi người ta được nhắc rằng mình rồi cũng sẽ chết — giới nghiên cứu gọi là mortality salience — họ lập tức phán xử những hành vi đi ngược giá trị gắt gao hơn, và quý trọng những người sống đúng với giá trị hẳn lên [1]. Từ đó tới nay, hơn một nghìn năm trăm nghiên cứu đã quay lại kiểm chứng giả thuyết này [1]. Nó không phải một ý tưởng cho đẹp. Nó gần như một quy luật của tâm trí.

Nghĩa là gì? Là khi cái chết được nhắc tới, phần sâu nhất trong bạn bỗng tỉnh dậy và bắt đầu hỏi: mình có đang sống cho ra cái giá trị mà mình vẫn tự nhận không?

Irvin D. Yalom — Giáo sư Tâm thần học danh dự Đại học Stanford, người dành cả đời lâm sàng để ngồi cạnh những con người đang đối diện cái chết — nói điều đó gọn tới lạnh người:

"Though the physicality of death destroys us, the idea of death saves us." [9]

Cái chết thể xác hủy diệt ta. Nhưng ý niệm về cái chết lại cứu ta. Cứu ta khỏi cái thói quen sống như thể mình bất tử, như thể lúc nào cũng còn một ngày mai để bắt đầu cho đàng hoàng.

Và Yalom chỉ thẳng vào vết thương: phần đời chưa được sống càng nhiều, nỗi sợ chết càng lớn; càng không trải nghiệm trọn vẹn cuộc đời mình, bạn sẽ càng sợ cái chết [8].

Đọc lại câu đó đi. Chậm thôi.

Nỗi sợ chết của bạn không đo bằng việc bạn còn bao nhiêu năm. Nó đo bằng việc bạn đã bỏ lỡ mất bao nhiêu phần đời của chính mình.

Bộ não của bạn là một người kể chuyện — và nó đang kể về ai?

Tới đây khoa học thần kinh bước vào, và nó kỳ lạ hơn bạn nghĩ.

Khi bạn nhớ lại quá khứ, khi bạn hình dung tương lai, và khi bạn cố đoán người khác đang nghĩ gì — não bạn dùng cùng một mạng lưới. Người ta gọi nó là mạng não mặc định (default mode network). Đó là cái mạng bật lên đúng lúc bạn chẳng làm gì cả, lúc bạn để tâm trí trôi đi [6].

Hiểu cho thấu chỗ này: bộ não lúc nghỉ ngơi không hề nghỉ. Nó đang kể chuyện về bạn. Không ngừng. Đan quá khứ với tương lai thành một sợi dây mà bạn quen gọi là "tôi" [6].

Các nhà tâm lý học nhân cách đặt cho sợi dây ấy một cái tên: bản sắc tường thuật (narrative identity). Dan P. McAdams — Giáo sư Đại học Northwestern, người khai sinh lý thuyết này — định nghĩa nó là câu chuyện đời người được nội tâm hóa và không ngừng tiến hóa, đan quá khứ được dựng lại với tương lai được hình dung, để cho cuộc đời một mức độ thống nhất và mục đích nào đó [2].

Bạn không có một câu chuyện đời. Bạn là câu chuyện đó.

Và đây là chỗ làm tôi day dứt nhất. McAdams chỉ ra: những người kể đời mình theo hướng chuộc lỗi và lớn lên — kể về những lần ngã rồi gượng dậy, những đêm tối rồi thấy le lói ánh sáng — có sức khỏe tâm thần, có hạnh phúc và độ trưởng thành cao hơn hẳn [2].

Vậy thì cái câu chuyện bạn vẫn tự kể về mình mỗi đêm trước khi ngủ — nó là chuyện về một người dám sống, dám ngã, dám đứng lên? Hay là một chuỗi dài những lời giải thích vì sao mình chưa bắt đầu?

Bởi cả hai đều là bản kể. Và bạn là người cầm bút. Bạn vẫn luôn là người cầm bút. Chỉ là phần lớn chúng ta viết trong vô thức, rồi quay ra đổ lỗi cho cốt truyện.

Kẻ trộm thật sự: không phải sai lầm, mà là những điều bạn đã không làm

Giờ tới đoạn tôi muốn lay vai bạn.

Có một huyền thoại bám rễ trong đầu gần như tất cả mọi người: rằng cuối đời, ta sẽ hối tiếc vì những điều dại dột mình đã trót làm. Những lần liều. Những lần vấp.

Sai. Khoa học nói ngược lại.

Hai nhà tâm lý Thomas Gilovich và Victoria Medvec đã dựng nên một mô hình thời gian của hối tiếc. Trong ngắn hạn, đúng, người ta đau vì những việc đã làm hỏng. Nhưng theo thời gian — càng xa, càng lắng — thứ hối tiếc dai dẳng nhất, đeo bám nhất, lại không phải điều ta đã làm, mà là điều ta đã không làm [4]. Họ gọi nó là inaction regret — hối tiếc vì đã không hành động.

Và khi họ đi hỏi những người cao tuổi — trung bình bảy mươi tư tuổi — phần lớn hối tiếc cuối đời đến từ những điều họ đã không dám [3]. Không phải từ những lần họ ngã. Từ những lần họ đứng yên.

Hãy để con số ấy ngấm. Bảy mươi tư tuổi. Gần cuối con đường. Và điều cào xé họ không phải tội lỗi — mà là sự đứng yên.

Bronnie Ware, một y tá chăm sóc giảm nhẹ người Úc, đã ngồi cạnh hàng trăm con người trong những tuần cuối đời họ. Bà ghi lại năm hối tiếc lớn nhất của người hấp hối. Đứng đầu, áp đảo mọi điều còn lại:

"Tôi ước mình đã có đủ can đảm để sống đúng với chính mình, chứ không phải sống cái cuộc đời mà người khác kỳ vọng ở tôi." [7]

Tôi cần bạn dừng ở đây thật lâu.

Đây là điều con người ta nói ra khi không còn gì để mất, không còn lý do để giả vờ, không còn thời gian để hứa "ngày mai tôi sẽ". Trên giường bệnh, khi mọi tấm mặt nạ rơi xuống, thứ duy nhất họ tiếc không phải tiền, không phải danh, cũng không phải những lần dại dột. Mà là họ đã sống cả một đời theo bản nháp của người khác — và chưa một lần dám viết bản của riêng mình.

Ware viết blog này năm 2009. Tám triệu người đã đọc nó. Cuốn sách dịch ra hai mươi bảy thứ tiếng [7]. Vì sao? Vì ai đọc cũng giật mình nhận ra: đó là tôi. Đó đang là tôi. (Nói rõ một điều cho công bằng: đây là hồi ký lâm sàng của riêng Ware, không phải nghiên cứu bình duyệt [7] — nhưng nó cộng hưởng đến rợn người với những gì Gilovich và Medvec đã đo được trong phòng thí nghiệm.)

Vì sao bạn cứ trì hoãn việc trở thành chính mình

Một câu hỏi đặt ra: nếu sống thật quan trọng đến thế, vì sao ta cứ hoãn? Vì sao "phiên bản tốt hơn của tôi" lúc nào cũng nằm ở thì tương lai, không bao giờ là hôm nay?

Khoa học có một câu trả lời lạnh sống lưng.

Nhà nghiên cứu Hal Hershfield phát hiện: con người cảm nhận bản thân tương lai của mình như một người xa lạ. Không phải mình. Chụp não bằng fMRI, ông thấy khi bạn nghĩ về "tôi của mười năm sau", vùng não sáng lên giống hệt như khi bạn nghĩ về một người khác, chứ không phải về chính bạn lúc này [5].

Bạn thấy hệ quả chưa? Cái phiên bản tử tế, can đảm, sống thật mà bạn vẫn hứa mình sẽ trở thành — não bạn xếp nó vào ô người dưng. Thế nên bạn nhẹ nhõm đẩy cả gánh nặng sống cho hắn. Hắn sẽ tập thể dục. Hắn sẽ nghỉ cái việc đang giết mòn mình. Hắn sẽ nói lời chưa nói. Hắn sẽ bắt đầu.

Còn bạn — bạn của hôm nay — chỉ cần sống cho qua ngày.

Nhưng cái "người dưng" đó không bao giờ tới. Vì mỗi ngày trôi qua, bạn lại đẩy gánh nặng cho một người dưng mới, ở xa hơn một chút. Đó chính là lõi của trì hoãn hiện sinh: bạn đối xử với cuộc đời mình như thể nó là việc của ai khác.

Triết học đã gọi tên căn bệnh này từ lâu, sắc lẹm. Jean-Paul Sartre gọi nó là mauvaise foi — niềm tin xấu, sự tự lừa dối. Đó là khi ta tự đối xử với mình như một vật cố định, một thứ "đã rồi", để né cái sự thật khủng khiếp rằng ta tự do và ta phải chịu trách nhiệm cho từng lựa chọn [10]. "Tôi vốn là người nhút nhát." "Tôi sinh ra đã không hợp với thứ đó." "Tính tôi nó vậy." Mỗi câu là một viên gạch xây nên cái nhà tù ta tự nhốt mình, rồi quay ra gọi đó là số phận.

Sartre cảnh báo: niềm tin xấu là một mối đe dọa thường trực với mọi dự phóng của con người [10]. Thường trực. Không bao giờ ngơi nghỉ. Nó rình ngay sau lưng từng lựa chọn của bạn.

Và đây là chỗ tôi không chiều bạn nữa: cái câu chuyện-thanh-minh mà bạn sợ phải nghe ở đầu bài — nó được dệt từ chính những viên gạch "tính tôi nó vậy" đó. Mỗi lần bạn bào chữa cho sự đứng yên của mình, bạn lại viết thêm một dòng cho bản thanh minh. Tự tay. Mỗi ngày.

Đảo ngược câu hỏi: chính cuộc đời đang hỏi bạn

Đến đây, có lẽ bạn đang chờ tôi đưa ra lời khuyên. Một danh sách. Năm bước để sống thật.

Tôi sẽ không làm vậy. Vì câu trả lời không phải của tôi.

Thay vào đó, tôi mời bạn nghe Viktor Frankl — bác sĩ tâm thần, người sống sót qua trại tập trung Đức Quốc xã, người khai sinh liệu pháp ý nghĩa. Sau khi mất gần như tất cả những gì một con người có thể mất, ông viết một câu đảo lộn toàn bộ cách ta đặt vấn đề:

"Rốt cuộc, con người không nên hỏi ý nghĩa cuộc đời mình là gì, mà phải nhận ra rằng chính mình mới là kẻ đang bị hỏi. Nói gọn, mỗi người đều bị cuộc đời chất vấn; và họ chỉ có thể đáp lời bằng cách chịu trách nhiệm cho chính cuộc đời mình." [11]

Bạn thấy phép xoay chưa?

Không phải bạn hỏi cuộc đời "ý nghĩa của tôi là gì". Mà cuộc đời đang hỏi bạn: "bạn sẽ làm gì với cái mình được trao?". Và mỗi ngày bạn sống là một câu trả lời. Im lặng cũng là một câu trả lời. Trì hoãn cũng là một câu trả lời. Sống cho qua cũng là một câu trả lời — câu trả lời "tôi xin từ chối nhận trách nhiệm".

Câu hỏi mở đầu — "tự hào hay thanh minh?" — vì thế không phải để bạn chấm điểm quá khứ. Nó là một tấm gương soi vào hôm nay. Vào cái lựa chọn bạn sắp đưa ra ngay sau khi đóng bài viết này lại.

Vì câu chuyện đời bạn chưa khép. Bạn vẫn đang cầm bút. Cái phần đã viết — gồm cả những vấp ngã, những đoạn tối, những lần bạn tưởng mình đã thua — đó chính là chất liệu để dệt nên một câu chuyện chuộc lỗi và lớn lên, nếu bạn dám kể nó theo cách đó [2]. Hoặc nó sẽ thành một danh sách dài những lời bào chữa, nếu bạn cứ né.

Khác biệt không nằm ở những gì đã xảy ra với bạn.

Nó nằm ở việc bạn — ngay bây giờ, ngay hôm nay — chọn cầm bút lên, hay buông xuống.

Bạn không cần trả lời tôi. Bạn cần trả lời cái người bảy mươi tư tuổi đang đợi ở cuối con đường. Người đó đã biết câu trả lời rồi. Việc của bạn là sống sao cho khi gặp lại, người đó mỉm cười — chứ không quay mặt đi.

Về tác giả

DonQuaan là người viết để đào tới tận gốc rễ của những vấn đề con người — nơi tâm lý học, triết học và đời sống thật gặp nhau. Không tô hồng, không né tránh, không bỏ bạn lại dưới hố. Mỗi bài viết là một lần soi đèn vào chỗ ta vẫn quen quay mặt đi, rồi cùng nhau tìm đường bước ra. Thấu hiểu sâu, nhưng không chiều chuộng — vì sự thật, dù có mất lòng, mới là thứ thật sự cứu được người.

Một lời cuối, về sự an toàn của bạn

Bài viết này có thể chạm vào những chỗ rất sâu. Nếu sau khi đọc, bạn thấy nỗi trống rỗng hay tuyệt vọng kéo dài, dày lên, hoặc bám riết không buông — xin đừng ôm một mình. Tìm đến một nhà trị liệu tâm lý hay chuyên gia sức khỏe tâm thần không phải dấu hiệu yếu đuối; đó chính là một trong những hành động can đảm và sống-thật nhất mà cả bài này đang nói tới.

Nếu trong bạn xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, xin hãy xem đây là việc khẩn cấp: đến ngay cơ sở y tế gần nhất, gọi cấp cứu 115, hoặc tìm tới một người bạn tin tưởng và nói ra — ngay trong hôm nay. Tại Việt Nam cũng có những dự án lắng nghe sức khỏe tinh thần như Ngày Mai và Chăm sóc Sức khỏe Việt mà bạn có thể tìm hiểu để được kết nối hỗ trợ. Bạn không cần đi qua chỗ tối một mình. Câu chuyện của bạn vẫn còn đang được viết — và nó xứng đáng có thêm những chương sau.

Nguồn tham khảo

[1] Rosenblatt, A., Greenberg, J., Solomon, S., Pyszczynski, T., & Lyon, D. "Evidence for terror management theory: I. The effects of mortality salience on reactions to those who violate or uphold cultural values". Journal of Personality and Social Psychology, 57(4), 681–690. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2795438/

[2] McAdams, D. P., & McLean, K. C. "Narrative Identity". Current Directions in Psychological Science, 22(3), 233–238. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0963721413475622

[3] Gilovich, T., & Medvec, V. H. "The experience of regret: What, when, and why". Psychological Review, 102(2), 379–395. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=556935

[4] Gilovich, T., & Medvec, V. H. "The temporal pattern to the experience of regret". Journal of Personality and Social Psychology, 67(3), 357–365. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7965599/

[5] Hershfield, H. E. "Future self-continuity: How conceptions of the future self transform intertemporal choice". Annals of the New York Academy of Sciences, 1235(1), 30–43. https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2011.06201.x

[6] Buckner, R. L., & Carroll, D. C. "Self-Projection and the Brain". Trends in Cognitive Sciences, 11(2), 49–57. https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/pdf/S1364-6613(06)00327-5.pdf

[7] Ware, Bronnie. The Top Five Regrets of the Dying: A Life Transformed by the Dearly Departing. Hay House, Inc., 2012. Điểm sách tại Proceedings (Baylor University Medical Center), July 2012, Vol. 25, No. 3, pp. 299–300. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3377309/

[8] Yalom, Irvin D. Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death. Jossey-Bass, 2008, tr. 49. https://www.yalom.com/staring-at-the-sun-excerpt

[9] Yalom, Irvin D. Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death. Jossey-Bass, 2008. https://www.yalom.com/staring-at-the-sun

[10] Aho, Kevin. "Existentialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy, first published January 6, 2023 (phân tích mauvaise foi / bad faith của Sartre, Being and Nothingness, 1943). https://plato.stanford.edu/entries/existentialism/

[11] Frankl, Viktor E. Man's Search for Meaning. Beacon Press (bản gốc tiếng Đức 1946). https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2017/07/mans-search-for-meaning.pdf