Nếu người làm bạn tổn thương chết đi mà không bao giờ xin lỗi, bạn có ôm cơn giận này đến tận giường bệnh của mình không?

Có một cánh cửa bạn muốn bước qua. Bên kia là nhẹ nhõm, là ngủ được, là thôi diễn lại cái cảnh cũ trong đầu lúc rửa bát.

Và bạn tin rằng chìa khóa mở cánh cửa đó nằm trong tay một người: người đã làm bạn đau. Bạn chờ họ quay lại, nhìn thẳng vào mắt bạn, và nói "anh xin lỗi", "mẹ sai rồi", "tôi biết tôi đã làm gì". Chỉ cần câu đó thôi, bạn nghĩ, là bạn được tự do.

Nhưng có một khả năng lạnh người: câu đó sẽ không bao giờ tới. Có thể họ không đủ tỉnh để nhận ra. Có thể họ đã tự viết lại câu chuyện, trong đó họ là người đúng. Có thể họ chết trước — và mang theo lời xin lỗi xuống mồ.

Vậy là bạn kẹt. Bản án bạn tuyên cho họ, người duy nhất phải ngồi tù mỗi ngày, hóa ra lại là bạn.

Tôi sẽ không bảo bạn "thôi bỏ qua đi cho nhẹ". Câu đó vừa lười vừa tàn nhẫn. Nỗi đau của bạn là thật, và cơn giận của bạn — ít nhất ở khởi đầu — là đúng: nó là cách một con người lành mạnh phản ứng khi bị xâm phạm. Nhưng tôi muốn cùng bạn nhìn thật kỹ một chuyện: cái chìa khóa bạn đang chờ, và cái giá bạn đang trả để chờ nó.

Đi cùng tôi. Chậm thôi.

Trước hết: cơn giận không sai — nhưng nó đang tính lãi trên thân thể bạn

Phải nói rõ điều này trước khi làm bất cứ gì khác, vì rất nhiều người bị dạy rằng còn giận là còn "xấu tính": giận là một tín hiệu, không phải một tội. Nó báo rằng một ranh giới của bạn đã bị vi phạm. Chối bỏ nó, ép mình "phải tha thứ" khi trong lòng chưa xong, chỉ là nhét cơn giận xuống tầng hầm — nơi nó không chết, mà lên men.

Vấn đề không nằm ở việc bạn đã giận. Vấn đề nằm ở việc giữ. Và chỗ này khoa học nói rất thẳng.

Nhà tâm lý học Charlotte vanOyen Witvliet và cộng sự, trong một thí nghiệm công bố trên Psychological Science năm 2001, cho người tham gia hồi tưởng một người từng làm họ tổn thương — lúc thì nuôi lại oán giận, lúc thì tập thái độ tha thứ — và đo cơ thể họ trong khi đó. Khi người ta ôm hận, nhịp tim tăng, huyết áp tăng, cơ mặt căng, hệ thần kinh giao cảm bật báo động — cơ thể vào đúng trạng thái "chiến-hay-chạy". Khi họ chuyển sang thái độ cảm thông và tha thứ, các chỉ số đó dịu xuống [1].

Đọc kỹ điều này: mỗi lần bạn diễn lại cảnh cũ để nuôi cơn giận, bạn không trừng phạt người kia — họ đâu có mặt ở đó. Bạn đang bơm cortisol và adrenaline vào chính mạch máu của mình, hết lần này đến lần khác, năm này qua năm khác. Nhà thần kinh học sẽ gọi đó là stress mạn tính. Và stress mạn tính thì có hóa đơn: huyết áp, tim mạch, giấc ngủ, hệ miễn dịch [4].

Có một câu nói lan truyền khắp nơi, thường bị gán cho Đức Phật hoặc Nelson Mandela — mà thật ra không ai truy được nguồn gốc chắc chắn, nên tôi để nó ở dạng khuyết danh cho trung thực:

"Ôm oán giận cũng như tự uống thuốc độc rồi mong người kia chết." — Câu ngạn ngữ lưu truyền rộng, chưa xác định được tác giả gốc

Dù ai nói ra, hình ảnh ấy chính xác về mặt sinh lý đến rợn người. Liều thuốc độc là có thật. Người uống là bạn.

Cái bẫy lớn nhất: tưởng tha thứ nghĩa là nói "chuyện đó không sao"

Giờ tôi phải gỡ một hiểu lầm, vì chính nó khiến hàng triệu người từ chối tha thứ — và họ từ chối vì một lý do đáng trọng.

Bạn không muốn tha thứ, vì trong đầu bạn, tha thứ = tuyên bố rằng việc họ làm là chấp nhận được. Là xóa án cho họ. Là phản bội chính nỗi đau của mình, phản bội đứa trẻ trong bạn đã bị tổn thương. Nếu tha thứ nghĩa là thế, thì từ chối nó là điều đúng đắn.

Nhưng đó không phải tha thứ. Đó là một định nghĩa sai đã bị nhồi vào đầu ta.

Tiến sĩ Fred Luskin — giám đốc Dự án Tha thứ của Đại học Stanford (Stanford Forgiveness Projects) — dành cả sự nghiệp để phân biệt cho rạch ròi. Trong cuốn Forgive for Good, ông nói thẳng: tha thứ không phải là bào chữa cho hành vi, không phải quên, không phải bắt buộc phải làm hòa hay để họ quay lại đời mình, và tuyệt đối không phải nói rằng điều đã xảy ra là ổn. Tha thứ, theo Luskin, là buông cái quyền lực mà cơn đau cũ đang nắm giữ trên đời sống hiện tại của bạn — là lấy lại sức mạnh của người kể chuyện, thôi để câu chuyện tổn thương làm nhân vật chính trong đầu bạn mỗi ngày [2].

Nói cách khác: tha thứ không phải món quà bạn tặng cho kẻ làm bạn đau. Nó là con dao bạn dùng để cắt sợi dây trói bạn vào họ. Họ có xứng đáng hay không — không liên quan. Vì việc này chưa bao giờ là về họ. Nó về bạn.

Và đây là chỗ giải phóng thật sự: bạn không cần họ có mặt để làm việc này. Không cần họ còn sống. Không cần họ xin lỗi. Không cần họ biết. Cánh cửa kia — hóa ra chìa khóa chưa bao giờ nằm trong tay họ. Bạn đã đặt nó vào tay họ trong tưởng tượng, rồi đứng chờ. Bạn có quyền lấy nó lại bất cứ lúc nào.

Người hiểu điều này rõ nhất là người có lý do chính đáng nhất để không tha thứ

Nếu Luskin là lý thuyết, thì Everett Worthington là bằng chứng sống — và câu chuyện của ông khiến mọi lời khuyên dễ dãi phải câm bặt.

Worthington là nhà tâm lý học tại Đại học Virginia Commonwealth, người dành hàng chục năm nghiên cứu khoa học về tha thứ. Ông xây một quy trình năm bước gọi là REACH: Recall (nhớ lại tổn thương một cách trung thực, không tô hồng), Empathize (thử hiểu — không phải bênh — con người đã gây ra nó), Altruistic gift (nhớ lần chính bạn từng được ai đó tha thứ), Commit (cam kết với việc tha thứ, thậm chí viết nó ra), và Hold (giữ lấy sự tha thứ đó khi cơn giận cũ quay lại gõ cửa, mà nó sẽ quay lại) [3].

Rồi đời thử ông bằng chính bài kiểm tra khắc nghiệt nhất. Năm 1996, mẹ ông bị sát hại trong một vụ đột nhập. Nhà nghiên cứu về tha thứ, đột nhiên, phải đối diện câu hỏi mà ông đã dạy người khác — nhưng lần này bằng máu của mẹ mình. Và ông đã đi qua chính năm bước ấy, không phải để tuyên bố kẻ giết người là vô tội, không phải để quên, mà để cơn thịnh nộ khỏi ăn nốt phần đời còn lại của ông [3].

Để ý điều này: Worthington chưa bao giờ nói kẻ thủ ác đáng được tha. Ông nói ông đáng được tự do. Tha thứ, trong tay ông, không phải sự yếu đuối của kẻ chịu thua — nó là hành động mạnh mẽ nhất của một người từ chối để cái ác có thêm một nạn nhân nữa: chính mình.

Soi thêm một góc: Frankl và "quyền tự do cuối cùng"

Có một người đã bị tước gần như tất cả những gì một con người có thể bị tước — và vẫn giữ được một thứ.

Viktor Frankl, nhà tâm thần học người Áo, sống sót qua bốn trại tập trung phát xít, nơi vợ, cha mẹ và anh em ông bị giết. Nếu có ai trên đời có "quyền" ôm hận đến chết, đó là ông. Vậy mà từ trong địa ngục đó, ông rút ra một quan sát đã thành bất hủ:

"Mọi thứ đều có thể bị tước khỏi một con người, trừ một điều: quyền tự do cuối cùng của con người — chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào." — Viktor E. Frankl, nhà tâm thần học, người sống sót Auschwitz, trong Man's Search for Meaning [5]

Người làm bạn tổn thương đã lấy đi của bạn một điều gì đó — có thể là tuổi thơ, là niềm tin, là những năm tháng. Đó là chuyện đã rồi, không đổi được. Nhưng cái thái độ của bạn trước vết thương ấy — nuôi nó cho lớn, hay tập buông nó ra — đó là mảnh đất cuối cùng mà không ai xâm chiếm được nếu bạn không cho phép. Ôm hận là bạn tự nhượng nốt mảnh đất đó cho người đã làm bạn đau. Tha thứ là bạn giành nó lại.

Vậy còn công lý? Còn chuyện họ phải trả giá?

Đây là phản biện tôi phải đối diện, vì nếu né nó thì cả bài này thành lời rao giảng rẻ tiền.

Bạn có thể nói: "Tha thứ thế thì hóa ra kẻ ác thắng à? Nó gây tội rồi ung dung, còn tôi phải è cổ đi tha thứ?"

Câu hỏi đó công bằng. Và câu trả lời nằm ở một sự tách bạch mà cả Luskin lẫn nhà tiên phong Robert Enright (Đại học Wisconsin–Madison, người sáng lập Viện Tha thứ Quốc tế) đều nhấn mạnh: tha thứ không phải hòa giải, cũng không phải công lý. [2][6]

• Công lý là việc của lẽ phải, của pháp luật, của ranh giới bạn có quyền dựng lên. Tha thứ trong lòng không hề buộc bạn phải bỏ qua trách nhiệm của họ, không buộc bạn phải cho họ quay lại, không buộc bạn im lặng trước cái sai.
• Hòa giải cần hai người và cần lòng tin được xây lại — nó có thể không bao giờ nên xảy ra, nhất là với người độc hại.
• Tha thứ chỉ cần một người: bạn. Nó xảy ra bên trong. Nó có thể đi cùng việc bạn vĩnh viễn cắt đứt quan hệ, chặn số, không bao giờ gặp lại.

Bạn hoàn toàn có thể vừa tha thứ vừa dựng một bức tường. Tha thứ là gỡ móc câu ra khỏi tim bạn; bức tường là để họ không móc thêm cái nữa. Hai việc khác nhau, và bạn được làm cả hai.

Khi họ đã chết, hoặc sẽ không bao giờ nói lời đó

Giờ ta quay lại đúng chỗ đau nhất trong câu hỏi của bạn: nếu người ấy chết mà không xin lỗi thì sao?

Sự thật cứng rắn nhưng giải phóng: một lời xin lỗi, nếu có tới, cũng không tự nó chữa lành bạn. Rất nhiều người nhận được lời xin lỗi họ chờ cả đời — và ngạc nhiên thấy vết thương vẫn còn đó. Vì việc lành không nằm ở lời của họ; nó nằm ở cái bạn làm bên trong mình với nỗi đau ấy. Nếu việc lành phụ thuộc vào lời xin lỗi, thì bạn đã trao số phận mình cho người ít đáng tin nhất.

Có một cách các nhà trị liệu thường dùng cho tình huống này: viết lá thư bạn sẽ không bao giờ gửi. Viết ra hết — cơn giận, nỗi đau, câu hỏi "tại sao", cả câu "con đã cần mẹ nói câu đó biết bao". Không phải cho họ đọc. Cho bạn đọc. Để cái đã bị nhốt trong lồng ngực bao năm cuối cùng có một hình hài, một chỗ để đặt xuống. Đôi khi người ta đọc nó bên một nấm mộ. Đôi khi họ đốt nó đi. Nghi thức không quan trọng bằng điều nó làm: nó chuyển bạn từ vai kẻ-đang-chờ sang vai người-tự-kết-thúc.

Vì lời xin lỗi bạn chờ — bạn có thể tự trao cho chính mình cái điều mà lời xin lỗi đó lẽ ra mang lại: sự công nhận rằng "điều xảy ra với mình là sai, và mình không đáng bị thế." Bạn không cần miệng họ để biết sự thật đó. Bạn biết nó. Nó luôn đúng, dù họ có bao giờ thừa nhận hay không.

Vậy rốt cuộc, bạn sẽ mang gì đến tận giường bệnh của mình?

Tôi sẽ không trả lời thay bạn. Việc tha thứ hay không, và khi nào, là chủ quyền tối cao của riêng bạn — và bất kỳ ai giục bạn "tha đi cho nhanh" đều đang không tôn trọng vết thương của bạn. Tha thứ thật là một quá trình, có khi mất nhiều năm, và nó không diễn ra theo lịch của ai khác.

Nhưng tôi đặt vào tay bạn vài điều để mang theo khi bạn nằm xuống đêm nay:

Khoa học bảo: cơn giận bạn giữ không chạm được tới người kia — nó chỉ chảy trong mạch máu của bạn, và nó có hóa đơn sức khỏe thật.

Luskin bảo: tha thứ không phải nói "chuyện đó không sao"; nó là lấy lại quyền làm chủ câu chuyện đời mình. Và bạn không cần họ có mặt để làm việc đó.

Worthington bảo: ngay cả người có lý do chính đáng nhất để hận cũng có thể chọn tự do — không phải vì kẻ ác xứng đáng, mà vì chính họ xứng đáng.

Frankl bảo: mảnh đất cuối cùng — thái độ của bạn trước những gì đã xảy ra — là của bạn, trừ phi bạn tự nhượng nó đi.

Câu hỏi có lẽ không phải "họ có đáng được tha không?" — vì việc này chưa bao giờ về sự xứng đáng của họ. Câu hỏi có thể là: "Mình còn muốn trả tiền thuê cho họ trong đầu mình bao lâu nữa? Cái người đã làm mình đau — mình có định để họ ở lại miễn phí trong tâm trí mình đến hơi thở cuối không?"

Buông không phải là nói họ đúng. Buông là nói: đời tôi từ đây trở đi, tôi lấy lại.

Một lời nhẹ, trước khi bạn rời trang này

Nếu tổn thương bạn đang mang đến từ lạm dụng, bạo hành, hay một mất mát quá lớn — và nó không còn là một suy nghĩ mà đã thành sức nặng đè bạn xuống mỗi ngày, kéo theo mất ngủ, tê liệt, hoặc ý nghĩ muốn biến mất — thì xin hiểu điều này: bạn không cần một mình gồng, và tìm người đồng hành không phải dấu hiệu yếu đuối. Có những nhà trị liệu tâm lý được đào tạo riêng để đi cùng người ta qua tổn thương và tha thứ. Nếu bạn đang có ý nghĩ làm hại bản thân, xin liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất, gọi cấp cứu 115, hoặc tìm tới một người bạn tin tưởng — đừng ở lại một mình với ý nghĩ ấy. Tại Việt Nam có những dự án lắng nghe miễn phí về sức khỏe tinh thần như Ngày Mai mà bạn có thể tìm đến. Buông một gánh nặng đã đeo nhiều năm là việc lớn; bạn được phép cần người đỡ một tay.

Bạn không cần tha thứ xong hôm nay. Bạn chỉ cần thôi tin rằng chìa khóa nằm trong tay người khác — và mở lòng bàn tay mình ra, xem nó vẫn ở đó, đợi bạn.

Về tác giả

DonQuaan viết về những câu hỏi mà phần lớn người ta né — không phải để phát một đáp án gọn gàng, mà để cùng người đọc đào xuống tận gốc rễ của vấn đề con người. Mỗi bài là một lần ngồi xuống với nỗi đau thật, soi nó từ nhiều phía bằng triết học, tâm lý học và bằng chứng khoa học có nguồn, rồi để chính người đọc tự rút ra câu trả lời của mình. Không vỗ về rẻ tiền. Không hứa chữa lành thần kỳ. Chỉ có sự thật — và một lối ra.

Nguồn tham khảo

[1] Charlotte vanOyen Witvliet, Thomas E. Ludwig & Kelly L. Vander Laan. "Granting Forgiveness or Harboring Grudges: Implications for Emotion, Physiology, and Health". Psychological Science, Vol. 12, No. 2, 2001. (https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/1467-9280.00320)

[2] Fred Luskin. "Forgive for Good: A Proven Prescription for Health and Happiness" — Stanford Forgiveness Projects. (https://learningtoforgive.com/)

[3] Everett L. Worthington Jr. "REACH Forgiveness of Others" — mô hình 5 bước & câu chuyện cá nhân. (https://www.evworthington-forgiveness.com/reach-forgiveness-of-others)

[4] Johns Hopkins Medicine. "Forgiveness: Your Health Depends on It". (https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/forgiveness-your-health-depends-on-it)

[5] Viktor E. Frankl. "Man's Search for Meaning". Wikipedia. (https://en.wikipedia.org/wiki/Man%27s_Search_for_Meaning)

[6] Robert D. Enright & International Forgiveness Institute — mô hình tiến trình tha thứ (Process Model). (https://internationalforgiveness.com/)

[7] Loren Toussaint, Everett Worthington & David R. Williams (biên tập). "Forgiveness and Health: Scientific Evidence and Theories Relating Forgiveness to Better Health". Springer, 2015. (https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-017-9993-5)