Nếu tối nay bạn không thức dậy nữa: ngày hôm nay là món quà hay thứ bị bỏ phí?

Bạn đang đọc dòng này. Tim bạn đang đập. Phổi bạn vừa kéo vào một hơi rồi đẩy ra. Bạn chẳng ra lệnh gì cho nó cả — nó tự làm, đã làm như thế hàng tỉ lần, không xin phép, không đòi công, không một lời.

Rồi một đêm nào đó, nó sẽ thôi.

Chưa phải hôm nay, có lẽ. Nhưng câu hỏi tôi muốn đặt cho bạn không phải về cái chết. Nó về hôm nay. Về cái ngày bạn vừa tiêu đi, hồn nhiên như thể nó vô tận. Bạn đã sống nó như một món quà ai đó đặt vào tay bạn — hay như một thứ rơi vãi qua kẽ ngón, mà bạn còn chẳng buồn cúi xuống nhặt?

Tôi sẽ không trả lời thay bạn. Tôi không có quyền đó. Nhưng tôi muốn cùng bạn đi vòng quanh câu hỏi này, soi nó từ nhiều phía, cho tới khi chính bạn nghe được câu trả lời vốn đã nằm sẵn đâu đó trong lồng ngực mình.

Vì sao chúng ta cứ che mắt trước điều chắc chắn nhất

Có một sự thật ai cũng biết mà không ai chịu nhìn thẳng: bạn sẽ chết. Tôi cũng vậy. Và tất cả những người bạn thương cũng vậy.

Nhà nhân học Ernest Becker — người được trao Giải Pulitzer năm 1974 — dành gần cả đời để mổ xẻ điều đó. Trong cuốn The Denial of Death (1973), ông nói thẳng: nỗi kinh hoàng bẩm sinh, bao trùm về cái chết chính là động lực ngầm thúc đẩy gần như mọi hành vi của con người [8]. Để khỏi phát điên vì sự hữu hạn của mình, ta dựng lên những "immortality projects" — công trình, danh tiếng, những hệ thống anh hùng — để tự nhủ rằng mình có thể vượt qua được cái chết [8].

Nghe thì cao siêu. Nhưng nó đời lắm. Bạn lướt điện thoại tới hai giờ sáng. Bạn vùi đầu vào công việc đến kiệt. Bạn cãi nhau nảy lửa về những thứ mà tuần sau đã quên sạch. Heidegger có một cái tên cho cái guồng đó: das Man — đám đông vô danh — cái lực kéo bạn vào dòng chảy ồn ào để bạn khỏi phải nghe tiếng thì thầm dưới đáy: mày sẽ chết, và mày đang phí thời gian.

Lạ là chính bộ não cũng đồng lõa với sự né tránh ấy. Một đánh giá đa ngành năm 2022 cho thấy: khi ta tiếp xúc với những từ ngữ dính dáng đến cái chết, hoạt động ở vùng mid cingulate và hai bên insula — mạng lưới não chuyên báo cho ta biết "cái này quan trọng đấy" — lại bị giảm xuống [4]. Não bạn, theo đúng nghĩa đen, vặn nhỏ âm lượng để bạn khỏi phải nghe.

Khổ nỗi, thứ bạn vặn nhỏ không vì thế mà biến mất. Nó chỉ chuyển sang một tần số khác. Rồi nó rỉ ra dưới dạng một nỗi bồn chồn không tên, một khoảng trống rỗng len vào đúng lúc lẽ ra bạn phải đang vui.

Cái giá của một cuộc đời chưa kịp sống

Đây là chỗ tôi phải nói thẳng, dù có làm bạn nhói.

Nếu bạn thấy đau khi đọc câu hỏi ở đầu bài, rất có thể không phải vì bạn sợ chết. Mà vì bạn sợ mình chưa kịp sống.

Bác sĩ tâm thần Irvin D. Yalom — Giáo sư Danh dự ngành Tâm thần học tại Đại học Stanford, một trong những nhà trị liệu hiện sinh lớn nhất thế kỷ — đúc kết điều này sau hàng nghìn giờ ngồi bên những người sắp lìa đời. Trong Staring at the Sun (2008), ông viết:

"The more unlived your life, the greater your death anxiety. The more you fail to experience your life fully, the more you will fear death." (Đời bạn càng chưa được sống, nỗi lo âu về cái chết càng lớn. Bạn càng không trải nghiệm trọn vẹn đời mình, bạn sẽ càng sợ chết.) [9]

Đọc lại câu đó đi. Chậm thôi.

Vậy thì nỗi sợ không phải kẻ thù. Nó là cái kim đồng hồ. Nó đo giúp bạn xem mình đang bỏ lỡ bao nhiêu. Một người đã sống hết mình — đã yêu, đã làm, đã nói ra những lời cần nói — thường đối diện cái chết với một sự bình thản đến lạ. Còn cơn hoảng loạn lúc nửa đêm thì hay đến từ những việc còn dang dở: lời xin lỗi chưa nói, ước mơ chưa dám thử, một người chưa kịp ôm.

Cho nên đừng vội dập tắt cảm giác khó chịu này. Đừng lướt qua nó. Nó đang chỉ tay cho bạn xem chỗ rò rỉ đấy.

Khi cái chết chịu làm người thầy, thôi làm kẻ thù

Thử lật ngược lại xem. Nếu ý thức về cái chết làm ta lo âu, thì biết đâu nó cũng làm được điều ngược lại — đánh thức ta dậy?

Yalom gọi đó là awakening experience, trải nghiệm thức tỉnh. Ông viết: "Death awareness may serve as an awakening experience, a profoundly useful catalyst for major life changes" — ý thức về cái chết có thể là một cú đánh thức, một chất xúc tác cực kỳ hữu ích cho những đổi thay lớn của một đời người [9]. Những người sống sót qua ung thư, qua tai nạn, qua việc tự tay tiễn người thân — rất nhiều người trong số họ bước ra với một đôi mắt khác hẳn. Họ thôi cãi vặt. Họ gọi cho mẹ. Họ nhìn nắng rọi trên ban công mà rưng rưng.

Đây không phải lời an ủi suông. Đây là dữ liệu.

Khung lý thuyết Post-Traumatic Growth của hai nhà tâm lý Richard Tedeschi và Lawrence Calhoun cho thấy: khoảng 50–67% người đi qua sang chấn nặng có báo cáo một sự tăng trưởng tâm lý tích cực về sau. Và chiều kích được nhắc tới nhiều nhất, mạnh nhất, không phải tiền bạc hay địa vị — mà là "appreciation of life", sự trân trọng cuộc sống [5]. Phải đứng sát mép vực, người ta mới thấy mặt đất dưới chân mình quý đến nhường nào.

Mà bạn thì không cần một bi kịch nào để học được bài này. Đó mới là điều tôi muốn bạn nghe cho kỹ.

Liều thuốc của người La Mã và phòng thí nghiệm thời nay

Hai nghìn năm trước, một vị Hoàng đế La Mã ngồi viết cho riêng mình, chẳng định cho ai đọc. Marcus Aurelius, trong tập Meditations, tự nhắc mình: "You could leave life right now. Let that determine what you do, say, and think." — Ngay lúc này bạn có thể rời khỏi cuộc đời. Hãy để điều đó quyết định việc bạn làm, lời bạn nói, ý bạn nghĩ.

Người Khắc kỷ gọi nếp nghĩ ấy là memento mori — nhớ rằng mày sẽ chết. Không phải để u sầu. Mà để sống cho ra sống.

Và đây là phần khiến tôi tin câu hỏi đầu bài không phải một trò chơi tâm lý cho vui. Khoa học thời nay đã bê thẳng memento mori vào phòng thí nghiệm.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Frias và cộng sự (2011), đăng trên The Journal of Positive Psychology, làm đúng một việc: dẫn người tham gia ngồi xuống ngẫm về cái chết của chính họ, có hướng dẫn hẳn hoi. Kết quả ra sao? Nhóm có ngẫm về cái chết cho thấy mức biết ơn tăng lên rõ rệt so với nhóm đối chứng [2]. Hễ nghĩ về cái mình sắp mất, ta bỗng thấy ra cái mình đang có.

Mà biết ơn không chỉ là một cảm giác đẹp đẽ thoáng qua. Một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên 52.169 phụ nữ cao tuổi thuộc Nurses' Health Study (Chen và cộng sự, 2024) phát hiện: nhóm biết ơn nhiều nhất có nguy cơ tử vong thấp hơn chừng một phần mười so với nhóm thấp nhất, rõ nhất là ở bệnh tim mạch [3]. Lòng biết ơn không chỉ làm đời đáng sống hơn. Nó còn có thể làm đời dài ra thật.

Thử nối ba mắt xích lại với nhau: ngẫm về cái chết làm tăng biết ơn [2], mà biết ơn lại gắn với việc sống thọ hơn [3]. Cái câu hỏi tưởng đâu tối tăm ở đầu bài, hóa ra, là một cánh cửa mở thẳng vào sự sống.

Hữu hạn không giết ý nghĩa — chính nó đẻ ra ý nghĩa

Có một nỗi sợ nằm sâu hơn: nếu rồi mọi thứ cũng tan, thì còn gì là quan trọng nữa?

Người trả lời câu này thuyết phục nhất, với tôi, là Viktor Frankl — nhà thần kinh học người Áo, người sống sót qua bốn trại tập trung Quốc xã, trong đó có Auschwitz. Ông mất gần như tất cả: vợ, cha mẹ, anh em, công trình cả đời. Vậy mà ông bước ra với một niềm xác tín cháy bỏng, cái mà ông gọi là logotherapy — liệu pháp ý nghĩa.

Frankl viết:

"The fact, and only the fact, that we are mortal, that our lives are finite, that our time is restricted and our possibilities are limited — this fact is what makes it meaningful to do something." (Chính sự thật — và chỉ riêng sự thật ấy — rằng ta là loài hữu tử, rằng đời ta có hạn, rằng thời gian ta bị giới hạn và khả năng ta thì hữu hạn — chính sự thật đó mới khiến việc làm một điều gì đó trở nên có ý nghĩa.) [10]

Đọc cho kỹ: sự hữu hạn không giết ý nghĩa. Nó đẻ ra ý nghĩa. Một bộ phim hay vì nó có hồi kết. Một mùa hè đẹp vì rồi nó qua đi. Giả như bạn bất tử, hôm nay sẽ chẳng còn chút trọng lượng nào — vì luôn còn vô số ngày mai để bạn hoãn. Chính vì ngày mai chưa từng được ai hứa hẹn mà hôm nay mới hóa đắt giá.

Đây cũng là chỗ triết gia Martin Heidegger gọi tên là Sein-zum-Tode — tồn tại hướng về cái chết. Theo Stanford Encyclopedia of Philosophy, với Heidegger, dám đối diện cái chết như "khả năng tuyệt đối không thể" của chính mình sẽ giải phóng con người khỏi cảnh bị đám đông cuốn đi trong vô thức, và mở ra một lối sống chân thực [7]. Bạn thôi sống cái đời người ta bảo bạn phải sống. Bạn bắt đầu sống đời của chính bạn.

Một sự thật khó chịu về cách bạn vừa đối xử với hôm nay

Giờ thì tôi phải đưa con dao mềm ấy trở lại.

Có thể đọc tới đây bạn thấy ấm lòng. Nhưng ấm lòng rồi đóng tab, để ngày mai vẫn y nguyên như cũ — thì bài này thành vô dụng, và câu hỏi đầu bài vừa bị bạn bỏ phí thêm một lần nữa.

Đừng tự ru mình bằng cảm xúc. Cảm động không phải là thay đổi. Nước mắt không phải là hành động.

Có một cơ chế tâm lý bạn nên biết tên, để khỏi bị nó lừa. Terror Management Theory — lý thuyết quản lý nỗi kinh hoàng — khởi nguồn từ nghiên cứu nền tảng của Rosenblatt, Greenberg, Solomon và Pyszczynski (1989). Phát hiện cốt lõi: khi bị nhắc về cái chết (mortality salience), con người có xu hướng bám chặt hơn vào những giá trị quen thuộc, những niềm tin sẵn có — như níu lấy một lớp đệm để tự vệ [1]. Trong đại dịch COVID-19, chính nhóm này quan sát thấy đúng cơ chế đó vận hành trên quy mô cả một xã hội [6].

Nghĩa là gì với bạn? Nghĩa là phản ứng tự nhiên nhất sau khi đọc xong bài này sẽ là... chạy về với cái cũ. Tự trấn an. Rồi quên. TMT đang cảnh báo bạn về đúng cái bẫy đó. Sự thức tỉnh thật sự đòi bạn ở lại trong cái khó chịu đủ lâu để nó kịp làm bạn đổi khác — thay vì cuống cuồng vá lại lớp vỏ.

Vậy tôi xin đề nghị một việc nhỏ thôi, cụ thể, làm được ngay tối nay. Không phải đổi cả đời. Chỉ một việc.

Trước khi ngủ, hãy tự hỏi: Nếu sáng mai tôi không mở mắt nữa, có ai đó tôi muốn nói một câu mà bấy lâu nay tôi vẫn trì hoãn không? Rồi nhắn cái tin đó đi. Bây giờ. Một dòng cũng được.

Đó là cách bạn biến một câu hỏi đẹp thành một ngày được sống thật.

Câu trả lời không nằm ở tôi

Tôi đã dắt bạn đi một vòng: qua sự chối bỏ của Becker, qua nỗi lo của Yalom, qua lòng biết ơn đo được trong phòng thí nghiệm, qua thứ ý nghĩa rèn trong lửa của Frankl, qua sự tồn tại chân thực của Heidegger.

Nhưng câu hỏi thì vẫn là của bạn. Hôm nay — cái ngày vừa trôi tuột qua kẽ tay bạn — bạn đã sống nó như một món quà, hay như một thứ bị bỏ phí?

Tôi không biết. Chỉ bạn biết. Và có lẽ bạn đã biết rồi, từ ngay dòng đầu tiên, trước cả khi tôi kịp mở miệng. Cái nhói lúc nãy chính là câu trả lời đang gõ cửa.

Đừng để nó gõ hoài. Mở ra đi. Trả lời nó. Rồi sống tiếp — khác đi một chút thôi cũng được — bắt đầu từ phần còn lại của tối nay.

Về tác giả

DonQuaan viết để đào đến tận gốc rễ những vấn đề của con người — nơi nỗi đau bắt đầu và nơi sự thay đổi thật sự cắm rễ. Không vuốt ve, không né tránh: chạm vào chỗ đau, gọi đúng tên nó, rồi cùng bạn tìm đường ra. Mỗi bài viết là một lần soi gương, để bạn nhìn rõ hơn chính mình và bước tiếp.

Một lời nhắc trước khi bạn khép trang

Nếu trong lúc đọc, câu hỏi về cái chết khơi lên ở bạn không phải sự thức tỉnh mà là một bóng tối nặng trĩu — ý nghĩ muốn làm hại bản thân, cảm giác không muốn thức dậy nữa — thì bài viết này là không đủ, và bạn xứng đáng được nâng đỡ bởi một con người thật.

Hãy tìm đến một nhà trị liệu hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Nếu cảm giác đang khẩn cấp, hãy đến cơ sở y tế gần nhất, gọi cấp cứu 115, hoặc nói với một người bạn tin tưởng ngay bây giờ — đừng ở lại một mình với nó. Ở Việt Nam có những dự án lắng nghe như Ngày Mai và Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Việt mà bạn có thể tìm hiểu. Mở lời không phải là yếu đuối. Đó là hành động dũng cảm nhất của một người đang chọn sống.

Nguồn tham khảo

[1] Rosenblatt, A., Greenberg, J., Solomon, S., Pyszczynski, T., & Lyon, D. "Evidence for terror management theory: I. The effects of mortality salience on reactions to those who violate or uphold cultural values". Journal of Personality and Social Psychology, 57(4), 681–690. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2795438/

[2] Frias, A., Watkins, P. C., Webber, A. C., & Froh, J. J. "Death and gratitude: Death reflection enhances gratitude". The Journal of Positive Psychology, 6(2), 154–162. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17439760.2011.558848

[3] Chen, Y., Okereke, O., Kim, E., Tiemeier, H., Kubzansky, L., & VanderWeele, T. "The Association Between Gratitude and Mortality Among Older US Women". Innovation in Aging, 2024. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11690945/

[4] Kuylen, M., Han, S., Harris, L., Huys, Q., Monsó, S., Pitman, A., Fleming, S. M., & David, A. S. "Mortality Awareness: New Directions". Omega (Westport), 2022. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11437703/

[5] Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. "Posttraumatic Growth: A New Perspective on Psychotraumatology" (Post-Traumatic Growth Inventory). Psychiatric Times, 1996. https://www.psychiatrictimes.com/view/posttraumatic-growth-new-perspective-psychotraumatology

[6] Pyszczynski, T., Lockett, M., Greenberg, J., & Solomon, S. "Terror Management Theory and the COVID-19 Pandemic". Journal of Humanistic Psychology, 2021. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022167820959488

[7] Beaver, B. "Martin Heidegger's Concept of Being-Toward-Death". Stanford Encyclopedia of Philosophy — entry on Heidegger. https://plato.stanford.edu/entries/heidegger/

[8] Becker, Ernest. The Denial of Death. The Free Press / Simon & Schuster, 1973 (Pulitzer Prize for General Nonfiction, 1974). https://en.wikipedia.org/wiki/The_Denial_of_Death

[9] Yalom, Irvin D. Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death. Jossey-Bass / John Wiley & Sons, 2008. https://www.yalom.com/staring-at-the-sun

[10] Frankl, Viktor E. Yes to Life: In Spite of Everything (bài giảng 1946, xuất bản 2019, Beacon Press); và Man's Search for Meaning, Beacon Press, 1959. https://www.themarginalian.org/2020/05/17/yes-to-life-in-spite-of-everything-viktor-frankl/