Tha thứ không phải nói "điều đó không sao": vậy bạn đang đợi gì để cho phép mình buông?

Có một cái cốc cà phê nguội trên bàn bạn lúc này. Pha từ sáng, giờ đã đóng váng. Bạn không uống. Bạn cũng không đổ đi. Nó cứ nằm đó, như một thứ bạn quên mất cách kết thúc.

Nỗi đau cũ trong bạn cũng vậy.

Bạn đã nghe người ta khuyên "hãy buông đi" nhiều đến phát mệt. Mỗi lần nghe, có thứ gì đó trong bạn cứng lại. Vì bạn hiểu một điều mà người khuyên không hiểu: buông, với bạn, nghe như đầu hàng. Như nói rằng điều người ta làm với bạn chẳng là gì. Như tự tay xé bằng chứng cho một vết thương có thật. Nên bạn giữ. Bạn ôm nó vào ngực giữa đêm, kéo chăn lên lúc ba giờ sáng, và tự nhủ: chừng nào mình còn đau, chừng đó điều đó vẫn còn quan trọng.

Nhưng nếu tôi nói với bạn rằng tha thứ chưa bao giờ có nghĩa là nói "điều đó không sao" thì sao?

Tha thứ không phải thứ bạn đang sợ

Hãy gọi tên nỗi sợ ra cho rõ, vì nó đang điều khiển bạn từ trong bóng tối.

Bạn sợ rằng tha thứ là tha bổng. Là quên. Là quay lại làm hòa với người không xứng đáng, là tự tay tháo gỡ cái khung tranh bạn đã dựng quanh tổn thương của mình.

Không. Không một điều nào trong số đó là tha thứ.

Robert D. Enright — giáo sư tâm lý học giáo dục tại Đại học Wisconsin-Madison, người sáng lập International Forgiveness Institute và đã dành bốn mươi năm chỉ để cày một chủ đề này — nói thẳng: tha thứ không phải là tha lỗi, không phải quên lãng, không phải hòa giải [2]. Ông viết:

"Tha thứ không phải là quên — giả vờ một sự việc chưa từng xảy ra hay rằng nó không quan trọng. Tha thứ không đòi hỏi, và có lẽ không nên bao gồm, việc chối bỏ thực tế của tổn thương. Bạn có thể tha thứ trong khi vẫn giữ khoảng cách." [2]

Bạn đọc lại câu cuối đi. Bạn có thể tha thứ trong khi vẫn giữ khoảng cách.

Desmond Tutu, người dẫn dắt Ủy ban Sự thật và Hòa giải Nam Phi sau một trong những vết thương tập thể nặng nề nhất lịch sử, định nghĩa tha thứ theo cách không cho phép ai xem nhẹ: nó không có nghĩa là dung túng điều đã xảy ra, mà là nhìn điều đó một cách nghiêm túc, nghiêm túc đến mức bạn cương quyết rút cái ngòi độc ra khỏi ký ức đang đe dọa đầu độc toàn bộ sự tồn tại của bạn. Ông gọi đó là việc bạn làm cho chính mình, không phải cho kẻ gây hại.

Khoa học thần kinh xác nhận điều này. Emiliana R. Simon-Thomas tại Greater Good Science Center của UC Berkeley mô tả tha thứ là hành động buông bỏ sự gắn kết đau đớn với người đã gây hại, làm chủ yếu vì lợi ích của chính người tha thứ [1]. Nó kích hoạt ba hệ thống trong não: hệ đồng cảm, hệ điều tiết cảm xúc ở vỏ não trán, và hệ ra quyết định xã hội [1]. Đây là một việc chủ động. Không phải sự cam chịu.

Vậy nếu tha thứ không phải thứ bạn sợ, câu hỏi đổi hẳn. Không còn là "tôi có nên buông không". Mà là: điều gì trong tôi đang ghì lại, và nó được lợi gì khi tôi đau?

Nỗi đau đã trở thành tên của bạn

Đây là phần khó nói. Tôi sẽ nói thẳng, rồi tôi ở lại với bạn.

Có thể bạn không giữ nỗi đau vì nó còn sống. Bạn giữ vì bạn không biết mình là ai nếu thiếu nó.

Kristin Neff, giáo sư tại Đại học Texas at Austin và là người đầu tiên đo lường tự trắc ẩn một cách khoa học, gọi tên cái bẫy này: overidentification, đồng nhất hóa quá mức với nỗi đau [4]. Đó là khi bạn không còn thấy "tôi đang trải qua một nỗi đau", mà thấy "tôi LÀ nỗi đau này". Vết thương thôi là thứ bạn mang. Nó trở thành chất liệu tạc nên bạn. Buông nó, với bạn, không khác gì tự xóa mình.

Và ở đây có một sự thật mất lòng: giữ nỗi đau cho bạn một thứ rất khó từ bỏ. Một bản sắc. Một câu chuyện gọn gàng về ai đúng ai sai. Một lý do hợp pháp để không phải bước tiếp và đối diện với một cuộc đời rộng mở mà bạn không chắc mình dựng nổi.

Erich Fromm gọi đó là "thoát khỏi tự do" — con người sợ gánh nặng của tự do đến mức bám vào sự thụ động như một mỏ neo bản sắc. Tự do nghĩa là bạn phải chịu trách nhiệm cho điều xảy ra tiếp theo. Còn nỗi đau cũ thì miễn cho bạn việc đó. Nó là cái cớ để đứng yên.

Tôi biết câu vừa rồi có thể làm bạn nhói. Nhưng đây là lối ra: nếu nỗi đau đang đóng vai bản sắc, bạn không cần xóa bản sắc của mình. Bạn chỉ cần tìm lại con người đã có TRƯỚC vết thương. Con người đó vẫn còn nguyên, đang đợi bạn ở phía bên kia.

"Tôi không buông được" có thể không phải lựa chọn của bạn

Bây giờ tôi muốn tháo một gánh nặng khỏi vai bạn, vì có thể bạn đã tự trách mình suốt nhiều năm một cách oan uổng.

Năm 1967, Martin Seligman và Steven Maier đặt ra khái niệm "bất lực học được": sinh vật chịu đau khổ không kiểm soát được sẽ trở nên thụ động. Suốt nửa thế kỷ, người ta tin sự thụ động đó là thứ ta học được.

Rồi năm 2016, chính Maier và Seligman công bố trên Psychological Review một sự đảo ngược gây chấn động: họ đã sai về chiều nhân quả [5]. Tính thụ động trước đau khổ không kiểm soát được KHÔNG phải thứ học được. Nó là phản ứng mặc định của hệ thần kinh, nằm sẵn trong nhân raphe lưng. Cái thực sự được học, ngược lại, là khả năng kiểm soát [5].

Bạn hiểu điều này nghĩa là gì với mình không?

Khi bạn "không buông được", khi bạn nằm đó tê liệt trước nỗi đau cũ, bạn không yếu đuối. Không thất bại. Không thiếu ý chí. Bạn đang ở trạng thái mặc định sinh học của một hệ thần kinh từng chịu tổn thương không kiểm soát. Đó là sinh lý, không phải khuyết tật nhân cách.

Đây là nửa kia, nửa thắp đèn: nếu thụ động là mặc định và kiểm soát là điều được học, thì buông bỏ là một KỸ NĂNG, không phải một phép màu. Bạn không cần đợi tới ngày mình "đủ mạnh". Bạn cần học, từng bước nhỏ, cảm giác mình có quyền cầm lái trở lại. Khả năng đó không bẩm sinh thiếu trong bạn. Nó chỉ chưa được dạy.

Buông không phải một khoảnh khắc, mà là một quyết định lặp lại

Có một hiểu lầm khiến bạn cứ đợi mãi: bạn nghĩ buông là một cảm giác sẽ ập đến, một buổi sáng bạn thức dậy và thấy lòng nhẹ tênh.

Không phải vậy. Và chính sự đợi chờ cảm giác đó giam bạn lại.

Everett Worthington, giáo sư danh dự tâm lý học tại Virginia Commonwealth University, phân biệt hai loại: tha thứ quyết định và tha thứ cảm xúc [7]. Tha thứ quyết định là việc bạn chọn ngay hôm nay, dù lòng còn đầy giận: tôi quyết định không để điều này điều khiển tôi nữa. Tha thứ cảm xúc — phần thay cay đắng bằng đồng cảm, thương xót — đến SAU, dần dần, qua thực hành; và đó cũng là nơi phần lớn lợi ích sức khỏe xuất phát [7]. Mô hình REACH của ông đã được kiểm nghiệm trong hơn hai mươi nghiên cứu có kiểm soát [7].

Nói cách khác: bạn không đợi cảm xúc cho phép bạn buông. Bạn quyết định buông trước, rồi cảm xúc lẫm chẫm theo sau như đứa trẻ học đi.

Frederic Luskin, giám đốc Stanford Forgiveness Project, qua sáu nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên — trong đó có thử nghiệm lớn nhất về tha thứ từng làm, với 259 người trưởng thành — cho thấy tha thứ làm giảm tức giận, trầm cảm và huyết áp, đồng thời tăng sức sống và hy vọng [6]. Phát hiện cốt lõi của ông: tha thứ không đòi hỏi bạn quên hay cảm thấy tốt về sự kiện. Nó là việc viết lại câu chuyện bạn kể cho chính mình [6].

Đọc lại điều đó đi. Bạn không phải thay đổi quá khứ. Bạn thay người kể chuyện.

Đau khổ có thể là dữ liệu, nếu bạn cho nó một ý nghĩa

Viktor Frankl, nhà thần kinh học và tâm thần học người Áo, sống sót qua Auschwitz và mất gần như cả gia đình ở đó, không phải kẻ rao giảng sáo rỗng về sự tích cực. Ông là người đã đứng tận đáy cái địa ngục mà con người tạo ra cho nhau. Từ đó, ông viết:

"Nếu cuộc đời có ý nghĩa, thì đau khổ cũng phải có một ý nghĩa. Đau khổ là một phần không thể xóa bỏ của cuộc sống, như số phận và cái chết vậy. Không có đau khổ và cái chết, đời người không thể trọn vẹn." [8]

Frankl không nói đau khổ là tốt. Ông nói điều khác, sắc hơn: đau khổ chấm dứt là đau khổ tại khoảnh khắc nó tìm thấy ý nghĩa. Và thứ duy nhất không ai có thể lấy đi của bạn, kể cả trong trại tập trung, là quyền chọn thái độ trước hoàn cảnh của mình [8].

Tôi không bảo bạn phải biết ơn vết thương. Đó sẽ là một lời nói dối tàn nhẫn. Nhưng tôi hỏi bạn điều này: vết thương đó đang đợi bạn rút ra ý nghĩa gì? Nó đã dạy bạn nhận ra điều gì bạn sẽ không bao giờ cho phép lặp lại? Nó đã làm bạn dịu hơn với ai đang đau giống bạn?

Khoảnh khắc bạn trả lời được, nỗi đau ngừng chỉ là vết cắt. Nó thành la bàn.

Sự thật mạnh nhất: bạn không cô độc trong điều này

Neff chỉ ra rằng trái tim của tự trắc ẩn là "nhân loại chung" — nhận ra đau khổ không tách bạn khỏi loài người, mà nối bạn vào nó [4]. Tự trắc ẩn, theo bà, là tử tế và thấu hiểu với chính mình trong những lúc đau đớn hay thất bại, thay vì tự phán xét gay gắt, và xem trải nghiệm của mình như một phần của trải nghiệm con người rộng lớn hơn, thay vì thấy nó tách biệt và cô lập.

Cái bẫy là thế này: bạn nghĩ nỗi đau khiến bạn đặc biệt, độc nhất, không ai hiểu nổi. Và sự "đặc biệt" đó âm thầm trở thành lý do bạn không buông. Vì buông nghĩa là thừa nhận mình cũng chỉ là một con người bình thường đang lành lại như bao người khác.

Nhưng đó chính xác là điều cứu bạn.

Tin một thực chứng để bạn biết đây không phải lời an ủi suông. Năm 1996, Suzanne Freedman và Robert Enright công bố trên Journal of Consulting and Clinical Psychology một nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên: mười hai phụ nữ sống sót sau loạn luân tham gia liệu pháp tha thứ trung bình 14,3 tháng [3]. Nhóm can thiệp giảm rõ rệt lo âu và trầm cảm, tăng hy vọng và lòng tự trọng. Kết quả duy trì sau mười bốn tháng theo dõi [3].

Nếu tha thứ là con đường phục hồi khả thi ngay cả sau chấn thương nặng nề bậc nhất con người có thể chịu, thì nó cũng khả thi cho vết thương của bạn. Không phải vì vết thương của bạn nhỏ. Mà vì khả năng lành của con người lớn hơn bạn tưởng.

Brené Brown, nhà nghiên cứu về sự xấu hổ và tổn thương tại Đại học Houston, nhắc một phân biệt sống còn: xấu hổ là "tôi là kẻ tệ hại", còn tội lỗi là "tôi đã làm một điều tệ". Nếu bạn đang giữ nỗi đau vì sâu bên dưới bạn tin rằng bạn xứng đáng bị tổn thương, thì đó là xấu hổ đang nói, không phải sự thật. Bà gọi tổn thương là nơi sinh ra tình yêu, sự thuộc về, niềm vui, lòng can đảm và sáng tạo. Cho phép mình buông là một hành động tổn thương. Và đó là lý do nó can đảm.

Vậy bạn đang đợi điều gì?

Tôi sẽ không trả lời câu hỏi đó thay bạn. Tôi không thể, và sẽ là một sự xúc phạm nếu tôi thử.

Nhưng tôi để lại đây vài viên sỏi, mỗi viên nhặt từ một người đã đào sâu hơn cả hai chúng ta vào địa hình này. Bạn cầm lấy viên nào vừa tay, rồi ném nó xuống mặt nước riêng của mình:

• Từ Enright: bạn đang đợi sự cho phép để giữ khoảng cách, trong khi tha thứ chưa bao giờ cấm bạn điều đó?
• Từ Maier và Seligman: bạn đang đợi đến ngày mình "đủ mạnh", trong khi sự tê liệt của bạn là sinh lý, còn cầm lái là thứ học được từng bước?
• Từ Worthington: bạn đang đợi cảm giác nhẹ nhõm ập tới, trong khi quyết định buông phải đến trước, và cảm xúc theo sau?
• Từ Neff: bạn đang đợi để được là kẻ đặc biệt trong nỗi đau, trong khi điều chữa lành lại là thừa nhận mình thuộc về cái chung của loài người?
• Từ Frankl: bạn đang đợi quá khứ thay đổi, trong khi thứ duy nhất chờ bạn là quyền chọn thái độ trước nó?

Cái cốc cà phê nguội vẫn trên bàn bạn.

Bạn không phải uống nó. Bạn chỉ cần đứng dậy, cầm nó tới bồn rửa, đổ đi, để pha một ly mới. Không phải vì ly cũ chẳng là gì. Mà vì bạn xứng đáng với một buổi sáng còn ấm.

Một lời nhắc trước khi bạn khép trang này. Nếu vết thương ta vừa chạm vào quá sâu, nếu có những đêm bạn thấy mình không trụ nổi, xin đừng đi một mình. Tìm một nhà trị liệu, hoặc nói với một người bạn thật sự tin tưởng. Buông bỏ là việc của lòng can đảm, nhưng can đảm không có nghĩa là cô độc. Ở Việt Nam, đường dây nóng Ngày Mai có mặt cho những người đang khủng hoảng tâm lý; nếu nguy cấp, hãy gọi 115.

Về tác giả

DonQuaan viết cho những người đang đứng ở ngưỡng cửa của một quyết định khó với chính lòng mình. Công việc của tôi không phải đưa bạn câu trả lời gọn gàng, mà là đào xuống tận gốc rễ của vấn đề con người, soi nó từ nhiều phía, rồi đặt lại vào tay bạn những công cụ để bạn tự kết luận. Tôi tin câu trả lời sâu nhất luôn là câu bạn tự nghiệm ra.

Nguồn tham khảo

[1] Emiliana R. Simon-Thomas, Ph.D. "How Forgiveness Changes You and Your Brain". Greater Good Science Center, UC Berkeley. https://greatergood.berkeley.edu/article/item/how_forgiveness_changes_you_and_your_brain

[2] Robert D. Enright, Ph.D. "What Does It Actually Mean to Forgive?". Greater Good Science Center, UC Berkeley. https://greatergood.berkeley.edu/article/item/what_does_it_actually_mean_to_forgive

[3] Suzanne R. Freedman & Robert D. Enright. "Forgiveness as an Intervention Goal with Incest Survivors". Journal of Consulting and Clinical Psychology, Vol. 64(5), 983-992. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8916627/

[4] Kristin D. Neff, Ph.D. "Self-Compassion: Theory, Method, Research, and Intervention". Annual Review of Psychology, 74, 193-218 (2023). https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-032420-031047

[5] S. F. Maier & M. E. P. Seligman. "Learned Helplessness at Fifty: Insights from Neuroscience". Psychological Review, 123(4), 349 (2016). https://www.ovid.com/journals/plrev/abstract/10.1037/rev0000033~learned-helplessness-at-fifty-insights-from-neuroscience

[6] Frederic Luskin, Ph.D. "Forgive for Good Research — Stanford Forgiveness Project". Stanford University / learningtoforgive.com. https://fredluskin.com/forgive-for-good-research/

[7] Everett Worthington, Ph.D. "REACH Forgiveness Model". Virginia Commonwealth University. http://www.evworthington-forgiveness.com/reach-forgiveness

[8] Viktor E. Frankl. "Man's Search for Meaning". Beacon Press (1959; bản tiếng Đức 1946). https://www.goodreads.com/work/quotes/3389674-ein-psycholog-erlebt-das-konzentrationslager