Tha thứ cho người làm bạn tổn thương: bạn sợ mất sự công bằng, hay sợ mất cái cớ để khỏi sống tiếp?

Có một câu bạn đã nói với chính mình, có khi hàng trăm lần, trong bóng tối trước lúc ngủ: "Tôi sẽ tha thứ. Nhưng chưa phải bây giờ."

Bạn nghĩ mình đang chờ thời điểm. Chờ người kia xin lỗi cho tử tế, chờ một lời thừa nhận, chờ tới lúc vết thương lành đủ để mình đủ "cao thượng". Nhưng tôi muốn nói thẳng một điều, ngay từ đầu, để hai ta khỏi vòng vo: cái bạn đang chờ không phải thời điểm. Cái bạn đang siết trong tay là một thứ khác. Và bạn biết nó tên gì, chỉ là chưa dám gọi.

Câu hỏi không phải "khi nào thì tôi tha thứ được". Câu hỏi là: nếu tối nay bạn buông tay khỏi cơn giận đó, bạn sợ mình sẽ mất điều gì?

Mối hận không phải là trạng thái trung lập

Trước khi nói về tha thứ, hãy nói về cái đối lập với nó, cái bạn đang sống trong đó.

Nhiều người tưởng giữ mối hận là một sự "không làm gì". Bạn không trả thù, không gây hại, chỉ là không tha thứ. Một vùng đất trung lập. Khoa học nói khác. Everett Worthington, giáo sư tâm lý học tại Đại học Virginia Commonwealth, người dành cả đời nghiên cứu về tha thứ, định nghĩa thẳng: không-tha-thứ (unforgiveness) là "một trạng thái cảm xúc tiêu cực, nơi người bị tổn thương duy trì cảm giác oán giận, thù địch, giận dữ và căm ghét đối với kẻ đã làm hại mình" [1].

Đọc lại chữ đó. Duy trì. Một động từ chủ động. Bạn không bị động hứng chịu mối hận như hứng mưa. Bạn nuôi nó. Mỗi sáng bạn lại cho nó ăn một lần.

Cái giá thì đo được. Trong một nghiên cứu kinh điển, Charlotte van Oyen Witvliet cùng cộng sự cho người tham gia hồi tưởng lại mối thù của họ ngay trong phòng thí nghiệm, gắn máy đo lên người. Khi họ lục lại kẻ làm mình tổn thương, huyết áp leo, tim đập gấp, da rịn mồ hôi vì căng. Cơ thể vào tư thế thủ. Nhưng điều đáng chú ý hơn nằm ở vế sau: khi cũng những người đó được dẫn vào thực hành đồng cảm và tha thứ, các chỉ số ấy không chỉ ngừng leo, mà tụt xuống, có khi xuống thấp hơn cả mức ban đầu [2].

Nghĩa là mối hận không phải nơi bạn nghỉ ngơi. Nó là cái lò âm ỉ cháy trong lồng ngực bạn, đốt từng chút một, kể cả lúc bạn đang rửa bát hay chở con đi học. Bạn quen với hơi nóng đến mức tưởng đó là nhiệt độ phòng.

Vậy nếu nó đốt bạn mỗi ngày, tại sao bạn vẫn không buông?

Cái lò sưởi mang tên "lẽ phải"

Đây là chỗ tôi phải nói điều khó nghe.

Mối hận, dù đốt bạn, vẫn dúi cho bạn một thứ. Tâm lý học gọi đó là secondary gain, lợi ích thứ cấp. Một phần thưởng ngầm khiến người ta bám lấy một trạng thái rõ ràng có hại.

Khi bạn còn là người bị tổn thương, bạn được miễn vài thứ. Bạn có lý do chính đáng để chưa hạnh phúc. Bạn có sẵn một câu trả lời cho mọi câu hỏi khó về đời mình: tại vì người đó. Tại vì anh ấy phản bội. Tại vì cô ấy bỏ rơi. Tại vì cái chuyện đã xảy ra. Chừng nào còn một người để chỉ tay vào, bạn còn được tha cái trách nhiệm nặng nhất đời người: tự tay dựng lại cuộc đời mình từ đống đổ nát.

Tôi không nói bạn giả vờ. Vết thương của bạn có thật, sự bất công bạn chịu có thật. Tôi đang nói một điều tinh vi hơn, mà vì tinh vi nên nó mới nguy hiểm: cái danh phận "người bị hại" có thể âm thầm hóa thành một nơi trú ẩn. Một mái nhà. Lạnh, dột, nhưng quen.

Triết gia Jean-Paul Sartre có một cái tên cho việc này: bad faith (mauvaise foi), sự ngụy tín. Đó là khi con người tự lừa mình bằng cách chối bỏ tự do căn bản của bản thân, giả vờ rằng mình chỉ là sản phẩm của hoàn cảnh, chỉ là nạn nhân của những lực bên ngoài [7]. Và Sartre đẩy cái lưỡi dao đi xa hơn một nấc: ngay cả khao khát trốn chạy trách nhiệm cũng là thứ ta phải chịu trách nhiệm. Lần đầu đọc câu đó tôi đã phải đặt sách xuống.

Bạn thấy cái bẫy chưa? Ngay cả việc ở lại trong vai nạn nhân cũng là một lựa chọn. Một hành động. Không phải số phận. Và sâu trong lòng, bạn biết. Đó là lý do mỗi lần ai đó dịu dàng gợi ý bạn "hãy buông đi", bạn thấy gai người. Không phải vì họ sai. Mà vì họ vừa chạm trúng sợi dây bạn đang bám.

Khi không-làm-gì trở thành một kỹ năng

Có một lớp nữa, sâu hơn, và lớp này không phải lỗi của bạn.

Nhà tâm lý học Martin Seligman, trong những thí nghiệm nổi tiếng vào thập niên 1970, mô tả hiện tượng learned helplessness, sự bất lực tập nhiễm. Khi một sinh vật bị quăng vào hoàn cảnh đau đớn mà nó không kiểm soát nổi, lặp đi lặp lại, nó học được một bài học chết người: cố cũng vô ích. Rồi tới khi cánh cửa thoát mở ra ngay trước mũi, nó không bước qua. Nó nằm yên. Nó đã học cách bỏ cuộc [4].

Nếu bạn từng sống qua một tổn thương kéo dài, một cuộc hôn nhân bào mòn, một sự phản bội lặp lại, một tuổi thơ không ai chắn cho, thì sự thụ động của bạn hôm nay không phải là yếu đuối. Đó là một vết sẹo của trí khôn. Não bạn đã học rằng vùng vẫy chỉ tổ đau thêm, nên nó chọn nằm yên trong mối hận, vì mối hận ít nhất cũng quen.

Đây là chỗ tôi muốn bạn dịu với chính mình một chút. Bạn không hèn. Bạn đã từng cố, và đã bị dạy rằng cố là vô nghĩa. Nhưng "đã học" có nghĩa là "học lại được". Bài học cũ không phải bản án chung thân.

Tự do là thứ nặng nhất người ta được tặng

Giờ ta chạm tới gốc. Tại sao buông mối hận lại đáng sợ đến thế, đáng sợ hơn cả việc giữ nó?

Erich Fromm, nhà phân tâm học và triết gia, viết hẳn một cuốn sách để trả lời, tên là Escape from Freedom (Trốn chạy khỏi tự do). Ông tách tự do làm hai loại. Tự do khỏi (freedom from): thoát khỏi xiềng xích, khỏi áp bức, khỏi kẻ làm hại. Và tự do để (freedom to): tự do để xây, để yêu, để sống, để chịu trách nhiệm cho từng ngày tiếp theo của đời mình [5].

Cái thứ nhất, bạn khao khát. Cái thứ hai, bạn sợ.

Vì "tự do để" vác theo một gánh khủng khiếp: nếu không còn ai để đổ lỗi, thì đời tôi từ đây là của tôi. Mọi điều chưa làm được, mọi giấc mơ bỏ dở, mọi buổi sáng tỉnh dậy trống rỗng, từ nay không ai gánh hộ. Fromm quan sát rằng đứng trước cái gánh đó, con người thường tìm đường trốn, vào sự tuân phục, vào uy quyền, hoặc vào sự phá hoại. Và tôi xin thêm một lối trốn nữa mà Fromm không kể thẳng nhưng nó nằm ngay đó: trốn vào mối hận.

Vì chừng nào bạn còn bận căm ghét một người, bạn còn được hoãn cái cuộc đối thoại đáng sợ nhất, cuộc đối thoại với chính mình về việc bây giờ tôi sẽ làm gì với phần đời còn lại.

Đây là sự thật mất lòng mà tôi nợ bạn: có thể bạn không giữ mối hận để đòi công bằng. Có thể bạn giữ nó để khỏi phải bắt đầu lại. Cơn giận là cái bận rộn cao quý che đi nỗi sợ phải sống tiếp.

Nhưng nếu điều đó đúng, thì nó cũng cạy ra một lối. Vì nếu bạn giữ mối hận vì sợ, thì cái cần chữa không phải là sự bất công của người kia. Cái cần chữa là nỗi sợ của bạn. Và nỗi sợ thì đối diện được, từng bước một.

Tha thứ không phải món quà cho kẻ làm bạn đau

Đến đây phải gỡ một hiểu lầm tai hại, vì chính nó khiến nhiều người mắc kẹt cả đời.

Bạn nghĩ tha thứ nghĩa là nói "không sao đâu". Nghĩa là xí xóa. Nghĩa là người kia thắng, bạn thua. Nghĩa là bạn phản bội nỗi đau của chính mình. Nếu tha thứ là thế thật thì đúng là không nên tha thứ.

Nhưng đó không phải tha thứ. Frederic Luskin, tiến sĩ Đại học Stanford, người sáng lập Stanford Forgiveness Project, dự án thực nghiệm về tha thứ lớn bậc nhất từng được tiến hành, định nghĩa lại nó một cách mà tôi mong bạn khắc vào tường:

"Tha thứ là sự khẳng định đầy quyền lực rằng những điều tồi tệ sẽ không phá hỏng hôm nay của bạn, dù chúng có thể đã làm hỏng quá khứ. Tha thứ là chuyện chữa lành của bạn, không phải chuyện những kẻ đã làm bạn đau." [9]

Nghe rõ chưa? Tha thứ không phải bạn mở cửa thả người kia ra khỏi tù. Tha thứ là bạn thả chính mình ra khỏi cái nhà giam mà bạn đang vừa làm cai ngục vừa làm tù nhân.

Worthington tách rất rõ hai thứ. Có loại tha thứ "quyết định", chỉ là tuyên bố không trả thù. Và có loại tha thứ "cảm xúc", nơi bạn thật sự thay oán giận, cay đắng, lo âu bằng những cảm xúc khác. Chính loại thứ hai mới mang lại lợi ích sức khỏe thực sự [1]. Nó không xảy ra trong một đêm. Nghiên cứu fMRI cho thấy tha thứ huy động cả một mạng lưới thần kinh: vùng vỏ não trước trán điều khiển nhận thức để đánh giá lại tình huống, các vùng khác để khơi đồng cảm và đặt mình vào vị trí người khác [3]. Đó là một công trình của trí óc, không phải một cú bấm nút.

Và đây là tin tốt nhất, có số liệu chống lưng: tha thứ là một kỹ năng học được, không phải tính cách trời cho [9]. Trong nghiên cứu lớn nhất từng làm về chủ đề này, công bố năm 2024 với 4.598 người tại 5 quốc gia, một mô hình tha thứ có cấu trúc đã chứng minh hiệu quả đo được [6]. Nghĩa là bạn không cần sinh ra đã "cao thượng". Bạn chỉ cần luyện, như luyện một bắp cơ teo lâu ngày.

Sống tiếp là trách nhiệm, không phải phần thưởng

Còn một tiếng nói nữa tôi muốn mời vào phòng này, và là tiếng có thẩm quyền hơn cả, vì người nói nó đã trả giá bằng máu.

Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần người Áo, sống sót qua Auschwitz và ba trại tập trung khác, mất gần như cả gia đình. Nếu có ai trên đời này có "quyền" giữ mối hận đến hết kiếp, thì đó là ông. Vậy mà Frankl từ chối khái niệm tội lỗi tập thể, từ chối mang oán giận với những con người từng đày đọa mình. Không phải vì ông yếu. Mà vì ông hiểu một điều: oán giận là sợi xích cuối cùng còn trói ông vào trại. Buông nó là cách duy nhất để thật sự bước ra cổng.

Frankl viết một câu sắc như dao: tự do chỉ là mặt tiêu cực của một hiện tượng mà mặt tích cực của nó là tinh thần trách nhiệm. Và ông đẩy thêm một bước nữa: con người không nên hỏi ý nghĩa cuộc đời mình là gì, mà phải nhận ra rằng chính mình mới là kẻ đang bị cuộc đời tra hỏi, và ta chỉ đáp lại được bằng cách chịu trách nhiệm cho chính cuộc đời mình [8].

Bạn nghe ra điều gì trong đó? Tôi nghe thấy: cuộc đời không nợ bạn một lời xin lỗi trước khi bạn được phép sống tiếp. Cuộc đời đang hỏi bạn, ngay lúc này, bằng giọng của buổi sáng mai chưa kịp đến: bây giờ con sẽ làm gì?

Đáng nói là khoa học mới đây gọi tên được một thứ Frankl đã trực giác từ lâu. Tội lỗi hiện sinh, cái day dứt về "cuộc đời chưa được sống", không phải bệnh lý. Nó là một lực đẩy, đẩy ta về phía sửa chữa, về phía nối lại với chính mình [10]. Cái bứt rứt mơ hồ bạn vẫn mang theo, cảm giác rằng đời mình đang bị treo lơ lửng ở đâu đó, có thể không phải dấu hiệu bạn cần đòi thêm công bằng. Có thể nó là tiếng gõ cửa của phần đời đang chờ bạn quay về sống.

Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống giếng

Tôi nói ngay từ đầu là tôi sẽ không trả lời thay bạn câu hỏi kia. Tôi giữ lời. Nhưng tôi để lại đây vài viên sỏi, mỗi viên là một mảnh từ một người đã đào sâu hơn tôi. Bạn tự thả xuống cái giếng của mình, rồi lắng nghe nó chạm đáy ở độ sâu nào.

Từ Worthington: thử phân biệt xem cái bạn đang giữ là "quyết định không trả thù" hay là "cảm xúc oán giận đang đốt bạn mỗi ngày". Hai thứ đó khác nhau lắm, và chỉ một thứ đang làm hại bạn [1].

Từ Sartre: nếu việc ở lại trong vai nạn nhân cũng là một lựa chọn, thì hôm nay bạn đang chọn nó để đổi lấy điều gì [7]?

Từ Fromm: bạn đang khao khát "tự do khỏi" người kia, hay đang trốn "tự do để" sống đời mình [5]?

Từ Frankl: nếu cuộc đời đang hỏi bạn thay vì bạn hỏi nó, thì câu hỏi đó là gì [8]?

Và một viên sỏi cuối, của riêng tôi: tha thứ có thể không phải điều bạn làm cho người kia. Nó có thể chỉ là cái ngày bạn quyết định rằng phần đời còn lại của mình quan trọng hơn cái phần đời đã làm mình đau.

Bạn không phải tha thứ hôm nay. Không phải tuần này. Nếu vết thương còn quá tươi, ép mình "buông" chỉ là một kiểu tự bạo hành khác. Nhưng bạn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi trung thực hơn câu bạn vẫn hỏi: Tôi đang giữ cái này để đòi điều đúng, hay để khỏi phải bắt đầu lại?

Và nếu đọc tới đây, có một chỗ nào trong ngực bạn vừa nhói lên, một cái nhói nói rằng "có lẽ đúng thật", thì đó không phải lời buộc tội. Đó là cánh cửa Seligman nói tới đang hé ra. Bạn không bắt buộc bước qua ngay. Nhưng giờ bạn đã biết nó ở đó.

Nếu nỗi đau này đang quá lớn, lớn đến mức có những đêm bạn không thấy lối ra, xin đừng đi một mình. Tìm một nhà trị liệu, hoặc ít nhất một người bạn thật sự tin, và nói ra thành lời. Tha thứ là một kỹ năng học được, và như mọi kỹ năng khó, sẽ dễ hơn rất nhiều khi có một bàn tay bên cạnh. Nếu có lúc ý nghĩ muốn buông xuôi tất cả trở nên quá nặng, hãy gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay; cơn đau đó là thứ cần được nâng đỡ, không phải thứ phải chịu đựng một mình.

Về tác giả

DonQuaan viết cho những người đang đứng ở chỗ khó nhất của một câu hỏi, nơi câu trả lời dễ thì vô dụng còn câu trả lời thật thì làm đau. Công việc của tôi không phải dỗ dành bạn, mà là đào cùng bạn xuống tận gốc rễ của vấn đề, chỗ mà phần lớn người ta dừng lại vì sợ. Tôi tin rằng sự thật, kể cả sự thật mất lòng, vẫn tử tế hơn lời an ủi rỗng. Và tôi tin bạn đủ mạnh để nghe nó.

Nguồn tham khảo

[1] Everett L. Worthington Jr. "The New Science of Forgiveness". Greater Good Magazine, UC Berkeley. (https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_new_science_of_forgiveness)

[2] Charlotte van Oyen Witvliet, Thomas E. Ludwig, Kelly L. Vander Laan. "Granting Forgiveness or Harboring Grudges: Implications for Emotion, Physiology, and Health". Psychological Science, Vol. 12, No. 2 (2001), SAGE Journals. (https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/1467-9280.00320)

[3] Ricciardi E, Rota G, Sani L, Gentili C, Gaglianese A, Guazzelli M, Pietrini P. "How the brain heals emotional wounds: the functional neuroanatomy of forgiveness". Frontiers in Human Neuroscience, 2013. DOI: 10.3389/fnhum.2013.00839. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3856773/)

[4] Martin E. P. Seligman. Helplessness: On Depression, Development, and Death. W.H. Freeman & Company, San Francisco, 1975. (https://www.amazon.com/Helplessness-Depression-Development-Death-publication/dp/0716707519)

[5] Erich Fromm. Escape from Freedom. Farrar & Rinehart, New York, 1941. (https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom)

[6] Nathaniel G. Wade, William T. Hoyt, Julia E. M. Kidwell, Everett L. Worthington Jr. "Efficacy of Psychotherapeutic Interventions to Promote Forgiveness (Meta-Analysis)". Journal of Consulting and Clinical Psychology, 2014; dẫn theo VCU News, 2024. (https://news.vcu.edu/article/2024/05/global-study-on-forgiveness-was-rooted-in-the-work-of-vcu-professor-everett-worthington)

[7] Jean-Paul Sartre (mục từ của Thomas Flynn). "Jean-Paul Sartre". Stanford Encyclopedia of Philosophy. (https://plato.stanford.edu/entries/sartre/)

[8] Viktor E. Frankl. Man's Search for Meaning. Beacon Press, Boston (gốc tiếng Đức 1946, bản tiếng Anh 1959). (https://www.goodreads.com/work/quotes/3389674-ein-psycholog-erlebt-das-konzentrationslager)

[9] Frederic Luskin. Forgive for Good: A Proven Prescription for Health and Happiness. HarperOne, 2002. (https://greatergood.berkeley.edu/article/item/fred_luskin_explains_how_to_forgive)

[10] Tobias Kroll, Johannes Kopf-Beck (và cộng sự). "The call of the unlived life: On the psychology of existential guilt". Frontiers in Psychology / PMC, 2022, PMC9557285. (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9557285/)