Hành động tàn nhẫn khiến người kia trưởng thành: bạn được tha tội, hay chỉ đang ru mình ngủ?

Có một loại bình yên rất đáng ngờ. Đó là khi bạn làm một điều khiến người khác đau, rồi nhiều tháng sau nhìn lại, thấy họ mạnh mẽ hơn, sắc bén hơn, có khi vững hơn cả bạn. Và một giọng nói trong đầu khẽ khàng dọn đường: thấy chưa, hóa ra mình đúng.

Tôi muốn bạn ngồi yên một chút với giọng nói đó. Vì nó là thứ êm ái nhất, và cũng nguy hiểm nhất, mà tâm trí con người từng phát minh ra để tự bào chữa cho mình.

Câu hỏi bạn mang tới không phải một bài toán đạo đức trừu tượng. Nó là một vết thương đang được băng lại bằng chính bàn tay đã gây ra nó. Bạn không hỏi "tôi có sai không". Bạn biết rồi. Bạn đang hỏi một câu khó hơn nhiều: liệu cái kết tốt đẹp kia có đủ tư cách xóa cái tội ban đầu, để bạn được phép ngủ ngon?

Bộ não bạn đang gian lận, và bạn không hề hay biết

Hãy bắt đầu từ chỗ khó chịu nhất. Bạn không hoàn toàn tỉnh táo khi đánh giá chuyện này. Não bạn có sẵn một mánh.

Năm 1988, hai nhà nghiên cứu Jonathan Baron và John Hershey đặt cho người ta những tình huống ra quyết định giống hệt nhau, chỉ khác mỗi cái kết: một bên may, một bên rủi. Lý ra vì quá trình quyết định như nhau, người ta phải chấm chất lượng quyết định như nhau. Nhưng không. Kết quả tốt thì quyết định ấy được khen là khôn ngoan; kết quả xấu thì cùng quyết định đó bị chê là dại. Họ gọi đó là outcome bias, thiên kiến kết quả [4]. Điều đáng sợ là nó không phải kết luận của lý trí cẩn thận. Nó là phản xạ. Não tự động dán nhãn "đúng" lên một lựa chọn ngay khi nó nhìn thấy cái kết đẹp, kể cả khi chính nó biết không nên làm vậy.

Bạn thấy cái bẫy chưa? Khi người kia trưởng thành, bộ não bạn lập tức quét ngược về hành động tàn nhẫn của bạn và đóng cho nó con dấu "quyết định sáng suốt". Bạn không nghĩ ra điều đó. Nó xảy đến với bạn. Cảm giác "mình đúng" tới trước khi bạn kịp tư duy, rồi tư duy lóc cóc chạy theo sau dựng giàn giáo cho cảm giác ấy.

Đây là lúc tôi phải nói thẳng một câu sẽ làm bạn khó chịu: cái cảm giác nhẹ nhõm bạn đang có, rất có thể không phải sự tha thứ. Nó là một lỗi vận hành của não bộ. Nhưng đừng vội đứng dậy bỏ đi, vì phần sau mới là phần gỡ.

"Mình là người tốt mà" — tấm vé giúp bạn làm điều xấu

Có một cơ chế thứ hai, tinh vi hơn. Các nhà tâm lý gọi nó là moral self-licensing, tự cấp phép đạo đức. Anna Merritt, Daniel Effron và Benoît Monin (giáo sư Đại học Stanford) mô tả nó gọn lỏn:

"Khi người ta ban đầu hành xử có đạo đức, về sau họ lại dễ thể hiện những hành vi vô đạo đức, phi đạo lý hoặc có vấn đề hơn. Những việc tốt trong quá khứ có thể giải phóng cá nhân để họ làm những điều họ vốn sẽ né tránh vì sợ cảm thấy hoặc tỏ ra xấu xa." [1]

Cơ chế này chạy theo hai nhánh. Một là moral credits: bạn tích điểm tốt rồi tiêu dần để bù cho điều xấu, như một tài khoản tiết kiệm đạo đức. Hai là moral credentials: hành vi tốt tái định nghĩa con người bạn thành "người tốt", và từ đó hành vi xấu của bạn được diễn giải lại như "không thể xấu, vì mình là người tốt mà" [1]. Một phân tích tổng hợp 91 nghiên cứu trên 7.397 người đã xác nhận hiệu ứng này có thật, đo được, không phải lý thuyết suông [2].

Áp vào tình huống của bạn. "Người kia trưởng thành" chính là tấm credential hoàn hảo. Nó không chỉ bù cho tội cũ. Nó nâng cấp bạn từ "kẻ gây đau" thành "người thầy nghiêm khắc nhưng có tâm". Và một khi bạn đã là người thầy, thì cái tát kia đâu còn là cái tát nữa, nó là bài học.

Cốc cà phê nguội ngắt bạn đang cầm trên tay lúc nghĩ những điều này, nó đắng không phải vì để lâu. Nó đắng vì bạn đang tự rót cho mình một liều thuốc an thần và biết rõ đó là thuốc.

Ý định và kết quả: hai tòa án khác nhau xử cùng một con người

Đây là chỗ tôi cần bạn chậm lại, vì nó là khúc xương của toàn bộ câu hỏi.

Fiery Cushman, nhà khoa học thần kinh đạo đức ở Đại học Harvard, làm một việc rất tinh. Ông tách hai loại phán xét mà chúng ta vẫn gộp làm một: phán xét về đúng hay sai (wrongness), và phán xét về đáng trách hay đáng phạt (blame). Phát hiện của ông:

"Phán xét về sự sai trái chủ yếu dựa vào trạng thái tinh thần của người hành động, trong khi phán xét về đổ lỗi và trừng phạt dựa đồng thời vào cả trạng thái tinh thần lẫn mối liên hệ nhân quả của người đó với hậu quả gây hại. Kết quả của quyết định ảnh hưởng đáng kể đến phán xét đổ lỗi và trừng phạt, nhưng chỉ ảnh hưởng rất ít đến phán xét về sự sai trái." [3]

Đọc lại câu đó hai lần. Nó đang nói gì với bạn?

Nó nói rằng kết quả tốt có thể làm giảm hình phạt bạn đáng nhận, nhưng gần như không động được tới chuyện hành động của bạn đúng hay sai. Hai chuyện này nằm ở hai hệ thống tâm lý tách biệt trong não [3]. Cái kết đẹp có thể khiến người đời bớt ném đá bạn. Nó không biến viên đá bạn đã ném thành bông hoa.

Vậy nên khi giọng nói trong đầu thì thầm "mình được phép buông tội lỗi rồi", nó đang lén lấy thứ ở tòa án này (giảm án vì hậu quả không tệ) để trả cho khoản nợ ở tòa án kia (hành động đúng hay sai). Một vụ chuyển khoản gian lận giữa hai tài khoản không thông nhau. Não người làm việc này rất êm, rất nhanh, và bạn không nghe thấy tiếng động nào.

Sự trưởng thành đó là của họ, không phải chiến công của bạn

Giờ tới khúc mà tôi nghĩ nhiều người sẽ né, nhưng bạn thì không nên né.

Giả sử người kia thật sự lớn lên. Họ vững vàng hơn, hiểu đời hơn. Câu hỏi sống còn: sự trưởng thành ấy đến từ hành động của bạn, hay đến bất chấp hành động của bạn?

Richard Tedeschi và Lawrence Calhoun, hai nhà tâm lý lâm sàng đã đặt ra khái niệm Post-Traumatic Growth (trưởng thành sau sang chấn), trả lời rất rạch ròi:

"Thuật ngữ trưởng thành sau sang chấn chỉ sự thay đổi tâm lý tích cực trải nghiệm được như là kết quả của cuộc vật lộn với những hoàn cảnh sống cực kỳ thử thách. Nó không phủ nhận việc người đó đã bị tổn thương, nó khẳng định rằng sự trưởng thành có thể diễn ra song song với nỗi đau. Nhưng sự trưởng thành ấy thuộc về người đã vật lộn, không phải về kẻ đã gây ra tổn thương." [5]

Đọc kỹ. Sự lớn lên là sản phẩm cuộc đấu tranh nội tâm của chính nạn nhân, chứ không phải của cú đánh [5]. Cây xương rồng sống sót qua hạn không biến cơn hạn thành ân nhân. Nó sống được nhờ thứ nó tự xoay xở bên trong. Bạn không thể đứng cạnh nó, chỉ vào những cái gai cứng cáp, rồi nhận đó là công của mình.

Và còn một lớp nữa, sắc hơn. Một nghiên cứu dài hạn trên những người sống sót sau ung thư đại trực tràng phát hiện: cái gọi là "tìm thấy điều tốt đẹp" (benefit finding) đôi khi không phải trưởng thành thật, mà là một nỗ lực phòng vệ để cái tôi đỡ bị đe dọa. Tệ hơn, mức "tìm thấy điều tốt" tăng dần qua từng năm lại dự báo căng thẳng tâm lý cao hơn về sau, đúng với mô hình bất hòa nhận thức: người ta đang tô hồng để tự vệ, chứ không phải đang thật sự lành [6]. Nghĩa là cái "họ trưởng thành đấy thôi" mà bạn vịn vào, có khi chỉ là lớp sơn người ta phủ lên vết nứt để sống tiếp. Và bạn đang cạy lớp sơn đó ra để lót xuống dưới giấc ngủ của mình.

Sartre có một cái tên cho điều bạn đang làm

Triết học hiện sinh không nương tay, nhưng nó trung thực. Jean-Paul Sartre gọi cơ chế bạn đang vận hành là mauvaise foi, sự tự lừa dối có cấu trúc.

"Tự lừa dối là mối đe dọa tức thời, thường trực với mọi dự phóng của con người. Ta rơi vào tự lừa dối khi ta đồng hóa quá mức bản thân với hoàn cảnh sự kiện của mình và chối bỏ tự do hành động để biến đổi hoàn cảnh ấy. Tự lừa dối không miễn trừ cho ta khỏi trách nhiệm, bản thân nó đã là một lựa chọn." [7]

Câu cuối là lưỡi dao. Tự lừa dối, bản thân nó đã là một lựa chọn. Khi bạn nói "kết quả tốt đẹp nên tôi được tha", bạn đang viện tới cái đã rồi (người kia trưởng thành) để chối bỏ cái tự do mà bạn vốn có lúc ra tay. Bạn giả vờ rằng hậu quả đẹp kia là một sự thật khách quan giải phóng bạn, trong khi sự thật là chính bạn đang chọn tin vào nó để khỏi phải nhìn ý định ban đầu của mình.

Erich Fromm còn đi xa hơn, tới chỗ làm tôi rùng mình. Trong Escape from Freedom, ông mô tả cách con người che giấu xung động muốn thống trị người khác dưới lớp ngôn ngữ "tôi làm vậy vì biết điều gì tốt cho người ấy". Ông viết một câu lạnh người: "Cruelty wears the mask of love", sự tàn nhẫn đeo mặt nạ tình yêu [8]. Kẻ thích kiểm soát thường không tự nhận mình đang hành hạ ai. Họ thật lòng tin vào câu chuyện "vì lợi ích của người kia" [8]. Tôi không nói bạn là kẻ như thế. Tôi đang nói cái mặt nạ ấy vừa khít với gương mặt bất kỳ ai, kể cả người tử tế, và bạn nên soi gương kỹ trước khi đeo nó vào.

Nói tới đây, nếu chuyện bạn mang theo đang đè nặng tới mức khó ngủ, khó thở, hoặc có lúc nghĩ tới những điều tối hơn cả nỗi day dứt, đừng ôm một mình. Ngồi xuống với một nhà trị liệu, hoặc ít nhất một người bạn thật sự tin. Có những vết phải nói ra với người thật mới lành được, sách vở không thay được điều đó.

Vậy đau khổ có bao giờ sinh ra điều gì tốt không?

Có. Và đây là chỗ tôi không muốn bỏ bạn lại trong hố.

Viktor Frankl, người sống sót qua trại tập trung và sáng lập liệu pháp ý nghĩa, nói một điều tưởng mâu thuẫn nhưng thật ra rất chính xác:

"Tôi chỉ khẳng định rằng ý nghĩa vẫn khả hữu ngay cả trong đau khổ, với điều kiện chắc chắn rằng đau khổ ấy là không thể tránh khỏi. Nhưng để tôi nói thật rõ: đau khổ không hề cần thiết để tìm ra ý nghĩa. Không bao giờ được cố tình đi tìm đau khổ." [9]

Đọc dòng cuối thật chậm. Không bao giờ được cố tình đi tìm đau khổ [9]. Frankl tìm thấy ý nghĩa trong địa ngục, nhưng ông không một giây nào cấp phép cho kẻ tạo ra địa ngục đó. Ý nghĩa nảy từ đau khổ không thể tránh là quyền của người chịu đựng, không phải tấm bằng khen cho người gây ra nó. Và ý nghĩa, theo Frankl, không thể áp đặt từ bên ngoài; mỗi người phải tự tìm và tự chịu trách nhiệm với câu trả lời của mình [9].

Cho nên sự thật mềm mà tôi muốn đặt vào tay bạn là: việc người kia có thể đã trưởng thành không hề bị phủ nhận. Nó có thật, nó đẹp, và nó đáng trân trọng. Chỉ có một điều cần đặt đúng chỗ: nó là chiến công của họ, không phải lối thoát cho bạn. Bạn được phép mừng cho họ. Bạn không được phép dùng niềm mừng ấy làm gối kê đầu.

Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống mặt hồ của mình

Tôi sẽ không trả lời thẳng câu hỏi của bạn, vì câu trả lời thật chỉ có giá trị khi do chính bạn nghiền ra. Nhưng tôi để lại đây mấy viên sỏi, mỗi chuyên gia một viên.

Từ Cushman: nếu tách hẳn "kết quả" ra khỏi đầu, và chỉ nhìn vào ý định lúc bạn ra tay, bạn còn dám gọi nó là đúng không? [3]

Từ Merritt và Monin: "người kia trưởng thành" đang là một sự thật, hay đang là tấm credential bạn tự cấp để khỏi phải nhìn vào trong? [1]

Từ Tedeschi: nếu sự lớn lên ấy là của họ, do họ tự vật lộn mà có, thì bạn còn lại cái gì để mang ra biện hộ? [5]

Từ Sartre: cái cảm giác "được phép buông tội" này, bạn đang khám phá ra nó, hay đang chọn tin vào nó? [7]

Và từ Frankl, viên cuối: bạn muốn ngủ ngon vì đã thành thật với chính mình, hay chỉ vì đã kể cho mình một câu chuyện đủ hay? [9]

Một giấc ngủ ngon có hai loại. Loại đến sau khi bạn dám nhìn thẳng, nhận phần của mình, và thôi không nợ ai nữa, kể cả chính bạn. Và loại đến nhờ một viên thuốc tự kê. Cả hai đều êm như nhau lúc nửa đêm. Chỉ có buổi sáng mới biết bạn đã chọn loại nào.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào tới tận gốc rễ những vấn đề rối rắm nhất của con người, nơi tâm lý học, thần kinh học và triết học gặp nhau ở chỗ đau nhất. Không xoa dịu rẻ tiền, không phán xét lạnh lùng, chỉ bóc từng lớp cho tới khi bạn nhìn thấy thứ thật. Mỗi bài viết là một lần soi đèn vào chỗ bạn vẫn quen để tối.

Bài viết này mang tính tham khảo về tâm lý và triết học, không thay thế cho tư vấn hay trị liệu chuyên môn. Nếu bạn đang khủng hoảng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi 115 hoặc tìm tới một chuyên gia sức khỏe tâm thần ngay.

Nguồn tham khảo

[1] Merritt, A. C., Effron, D. A., & Monin, B. "Moral Self-Licensing: When Being Good Frees Us to Be Bad". Social and Personality Psychology Compass, 4, 344–357 (2010). DOI: 10.1111/j.1751-9004.2010.00263.x. (https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1751-9004.2010.00263.x)

[2] Blanken, I., van de Ven, N., & Zeelenberg, M. "A Meta-Analytic Review of Moral Licensing". Personality and Social Psychology Bulletin, 41(4), 540–558 (2015). DOI: 10.1177/0146167215572134. (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25716992/)

[3] Cushman, F. "Crime and Punishment: Distinguishing the Roles of Causal and Intentional Analyses in Moral Judgment". Cognition, 108(2), 353–380 (2008). DOI: 10.1016/j.cognition.2008.03.006. (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18439575/)

[4] Baron, J. & Hershey, J. C. "Outcome Bias in Decision Evaluation". Journal of Personality and Social Psychology, 54(4), 569–579 (1988). DOI: 10.1037/0022-3514.54.4.569. (https://www.sas.upenn.edu/~baron/papers.htm/judg.html)

[5] Tedeschi, R. G. & Calhoun, L. G. "The Posttraumatic Growth Inventory: Measuring the Positive Legacy of Trauma". Journal of Traumatic Stress, 9, 455–471 (1996). DOI: 10.1002/jts.2490090305. (https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/jts.2490090305)

[6] "Benefit Finding as a Predictor of Psychological Distress (Longitudinal Study, Colorectal Cancer Survivors)". PMC/NCBI, PMC4587909. (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4587909/)

[7] Sartre, J.-P. "Being and Nothingness" (L'Être et le Néant, 1943). Phân tích học thuật: "Jean-Paul Sartre", Stanford Encyclopedia of Philosophy. (https://plato.stanford.edu/entries/sartre/)

[8] Fromm, E. "Escape from Freedom" (Farrar & Rinehart, 1941). (https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom)

[9] Frankl, V. E. "Man's Search for Meaning" (Beacon Press, bản tiếng Anh 1959; gốc tiếng Đức 1946). Nguồn xác minh: EBSCO Research Starters. (https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/mans-search-meaning-viktor-emil-frankl)