Người làm đau quên nhanh hơn người bị đau: khoảng tối trong ký ức của chính bạn

Có một cái tên ai đó từng làm tổn thương bạn, và bạn nhớ nó đến tận bây giờ. Bạn nhớ cả mùi không khí hôm đó. Câu nói gãy ở đoạn nào, ánh mắt người ta quay đi ra sao, bạn cũng nhớ. Vết thương ấy được khắc vào bạn như khắc lên đá.

Bây giờ thử làm điều ngược lại. Nhắm mắt và đếm: những người bạn từng làm đau, bạn còn nhớ được mấy người?

Câu hỏi vừa rồi không trả lời được nhanh, đúng không. Và chính cái khoảng lặng đó, cái khoảng trống bạn vừa hụt chân vào, là thứ tôi muốn ngồi xuống cùng bạn hôm nay. Không phải để kết tội. Để soi đèn.

Bộ não bạn là một thủ thư thiên vị

Tôi nói thẳng sự thật mất lòng đầu tiên: trí nhớ của bạn không công bằng. Nó không phải một cuốn sổ ghi chép trung thực mà là một thủ thư cố tình xếp nhầm sách.

Năm 2020, một nhóm nghiên cứu từ Columbia, Cornell và Johns Hopkins làm bốn thực nghiệm để kiểm tra đúng điều này. Kết quả: người ta nhớ nhiều hơn hẳn những lần mình bị hại, so với những lần mình gây hại cho người khác [1]. Bạn không tưởng tượng ra sự thiên vị này. Nó có thật, đo được, lặp lại được.

Nhưng phát hiện sắc nhất nằm ở chỗ khác. Sự bất cân xứng đó biến mất khi hành vi gây hại là vô ý [1]. Nghĩa là não bạn không xóa mọi thứ một cách ngẫu nhiên. Nó xóa có chọn lọc: cái gì có dính líu đến chủ ý của bạn, cái đó mới được nhấc khẽ ra khỏi kệ.

Stillwell và Baumeister gọi tên cơ chế: cả nạn nhân lẫn kẻ gây hại đều bóp méo câu chuyện theo hướng tự phục vụ, bằng cách lặng lẽ bỏ qua những sự kiện bất lợi cho mình [2]. Riêng kẻ gây hại thì thổi phồng hoàn cảnh giảm nhẹ, phóng to những điều tốt đẹp mình đã làm, rồi gạt đi những chi tiết tô đậm trách nhiệm của bản thân [2].

Vậy là bạn không nói dối ai cả. Bạn chỉ đang đọc một bản thảo đã bị biên tập trước khi giao đến tay bạn. Và người biên tập, không ai khác, chính là bạn của hôm qua.

Khoảng cách độ lớn: hai người, một sự kiện, hai vũ trụ

Roy Baumeister, giáo sư tâm lý học xã hội, dành cả một cuốn sách để mổ xẻ điều này. Cuốn Evil: Inside Human Violence and Cruelty. Ông đặt ra một khái niệm tôi nghĩ bạn nên mang theo cả đời: khoảng cách độ lớn (magnitude gap).

Ý nó thế này. Cùng một hành động gây hại, nhưng tầm quan trọng của nó với nạn nhân gần như luôn lớn hơn rất nhiều so với với kẻ gây hại [3]. Cái với người này là một câu nói buột miệng, với người kia là một đêm không ngủ kéo dài mười năm.

Baumeister viết một câu tôi đọc xong phải dừng lại rất lâu:

"Áp bức, bạo lực và sự tàn ác phai mờ vào quá khứ xa xôi nhanh hơn nhiều đối với kẻ gây hại so với nạn nhân." [3]

Hãy đọc lại câu đó bằng cảm giác chứ đừng đọc bằng mắt. Cùng một biến cố, hai dòng thời gian khác nhau. Với nạn nhân, nó vẫn nóng, vẫn ở thì hiện tại. Với người gây ra nó, nó đã trôi về một mùa nào đó xa lắc, mờ như ảnh cũ.

Phân tích các tường thuật tự truyện về cơn giận cho thấy đúng hai lăng kính đó. Nạn nhân đặt sự việc vào một bối cảnh dài, có hậu quả kéo dài về sau; còn kẻ gây hại thường đóng khung nó như một vụ lẻ đã khép lại, "chuyện qua rồi" [5]. Cái câu "thôi cho qua đi" mà bạn từng thấy nhẹ nhõm khi nói ra, với người nghe nó có thể là một cánh cửa đóng sập vào mặt.

Đây là chỗ tôi cần bạn ngồi thẳng dậy. Rất có thể có người đang sống trong dòng thời gian kéo dài mà bạn đã khép lại từ lâu. Họ vẫn đang ở trong căn phòng đó, còn bạn đã đi ra ngoài, mua cà phê, sống tiếp.

Tách khớp đạo đức: cỗ máy giúp người tử tế làm điều ác

Nhưng câu hỏi thật sự là: làm sao một người tốt như bạn lại có thể làm đau ai đó mà vẫn ngủ ngon?

Albert Bandura, giáo sư tâm lý học ở Stanford, gọi tên cơ chế: tách khớp đạo đức (moral disengagement). Ông chỉ ra tám cách con người ngắt kết nối lương tâm khỏi hành vi của mình mà vẫn thấy bản thân tử tế: biện minh đạo đức, so sánh thuận lợi kiểu "người khác còn tệ hơn", chuyển dịch trách nhiệm, lan tán trách nhiệm, gọi tên sai bản chất việc mình làm, phớt lờ hậu quả, tước quyền con người của nạn nhân, và đổ lỗi ngược cho chính người bị hại [4].

Bandura viết một câu mà tôi nghĩ nên dán lên gương:

"Các hành động vô nhân đạo quy mô lớn thường được thực hiện bởi những người có lòng trắc ẩn trong các khía cạnh khác của cuộc sống." [4]

Nghe rợn người không? Vì nó không nói về "kẻ ác" ngoài kia. Nó nói về bạn. Người vẫn nhường ghế cho người già, vẫn khóc khi xem phim, vẫn nhắn "đi đường cẩn thận" cho người mình thương. Cùng một bộ não đó, trong một khoảnh khắc khác, đã bật cơ chế tách khớp và làm tổn thương ai đó, rồi cất gọn ký ức ấy vào ngăn kéo có khóa.

Tôi sẽ thẳng thừng ở đây, vì né tránh chỉ là tử tế giả: cái cảm giác "tôi đâu phải người như thế" mà bạn đang có lúc này, rất có thể chính là cơ chế số một đang chạy. Biện minh đạo đức không gào lên. Nó thì thầm rất dịu dàng. Nó nói: "Hồi đó hoàn cảnh khác mà." "Người ta cũng có lỗi chứ." "Mình đâu cố ý." Mỗi câu trong đó đều có thể đúng. Và đó chính là lý do nó nguy hiểm, vì nửa sự thật là chỗ ẩn nấp tốt nhất.

Sartre và lời nói dối bạn kể cho chính mình

Đến đây ta phải bước qua khỏi phòng thí nghiệm, vào một căn phòng tối hơn: phòng của triết học hiện sinh.

Jean-Paul Sartre gọi hiện tượng này là mauvaise foi, tức xấu tin, hay tự lừa dối. Theo ông, đây là một dạng tự dối có cấu trúc, trong đó cùng một ý thức vừa là kẻ lừa, vừa là người bị lừa [6]. Bạn vừa giấu sự thật, vừa là người bị giấu. Không có hai người. Chỉ có bạn, đứng cả hai phía của lời nói dối.

Để trốn gánh nặng của tự do và trách nhiệm tuyệt đối, Sartre nói, con người tự thu mình thành một vật thể cố định, một vai diễn đóng đinh, để khỏi phải gánh quyền lựa chọn của chính mình [6]. "Tôi vốn là người nóng tính, biết làm sao." "Tôi sinh ra đã vậy." Mỗi lần bạn nói thế, bạn đang biến mình thành cái bàn, cái ghế: một vật không có lựa chọn, nên không có lỗi. Sartre gọi xấu tin là mối đe dọa thường trực và tức thì cho mọi dự án của con người [6]. Thường trực. Không phải thứ bạn vượt qua một lần rồi xong, mà là cái bóng bám theo mỗi quyết định, kể cả quyết định nhớ hay quên.

Ở đây tôi cần neo bạn lại bằng một hình ảnh rất đời. Hãy hình dung một cốc cà phê đã nguội ngắt trên bàn làm việc của bạn lúc ba giờ chiều. Bạn pha nó từ sáng, định uống, rồi quên. Nó cứ ở đó, váng dầu nổi lên, nguội dần. Mỗi lần liếc qua bạn lại nghĩ "lát uống", rồi lại quên. Những người bạn từng làm đau, nhiều khi nằm đúng vị trí cốc cà phê đó: ở ngay trong tầm mắt, nhưng bị xếp vào vùng "để lát nữa" mà cái "lát nữa" ấy không bao giờ tới. Không phải bạn ác. Bạn chỉ bận sống tiếp.

Arendt: cái ác không gầm gừ, nó chỉ vô tư duy

Hannah Arendt, khi ngồi dự phiên tòa xử Adolf Eichmann, đã chờ gặp một con quỷ. Bà gặp một công chức tẻ nhạt. Và từ đó bà viết cụm từ làm rung chuyển thế kỷ: tính tầm thường của cái ác.

Luận điểm của bà không phải là cái ác nhỏ bé. Mà là: cái ác thông thường không sinh ra từ thù hận hay độc địa, nó sinh ra từ sự vô tư duy, tức bất lực trong việc nghĩ từ góc nhìn của người khác [7]. Kẻ gây hại không nhận ra mình đang gây hại, đơn giản vì họ thiếu năng lực đặt mình vào chỗ của nạn nhân [7].

Đừng để khoảng cách giữa Eichmann và bạn ru ngủ bạn. Cơ chế thì giống nhau, chỉ khác về độ lớn. Arendt viết về ông ta một câu lạnh sống lưng:

"Càng nghe ông ta nói lâu, càng rõ rằng sự bất lực diễn đạt của ông ta gắn chặt với một sự bất lực trong tư duy, cụ thể là tư duy từ lập trường của một người khác." [7]

Mỗi lần bạn làm đau ai đó mà không hề hay biết, bạn đã, trong một khoảnh khắc rất nhỏ, đánh mất khả năng đứng ở phía bên kia bàn. Bạn không độc ác. Bạn chỉ tạm thời không thấy được người đối diện. Và cái không-thấy đó, theo Arendt, mới chính là cửa ngõ của mọi tổn thương.

Vì sao quên lại dễ chịu đến thế: tội lỗi và xấu hổ

Còn một mảnh nữa, và mảnh này giải thích vì sao não bạn muốn quên.

Brené Brown, giáo sư nghiên cứu ở Đại học Houston, phân biệt rạch ròi hai thứ ta hay trộn lẫn. Tội lỗi là "tôi đã làm điều tệ", nó tấn công hành vi. Xấu hổ là "tôi tệ", nó tấn công bản sắc [8]. Và đây là điểm cốt lõi: tội lỗi có thể dẫn đến thay đổi tích cực, còn xấu hổ thì lùa thẳng người ta vào phòng thủ, hung hăng, hoặc tê liệt [8].

Bạn thấy cái bẫy chưa? Khi nhớ về người mình từng làm đau, nếu cảm giác trồi lên là "mình là người tệ" thay vì "mình đã làm một việc tệ", thì bản năng sinh tồn của tâm lý sẽ làm đúng một việc: dập tắt ký ức đó để bảo vệ hình ảnh bản thân. Kẻ gây hại né tội lỗi bằng cách trượt sang xấu hổ rồi phòng vệ, hoặc triệt tiêu cả hai bằng cơ chế tách khớp [8]. Quên, ở đây, không phải là sự cố. Nó là chức năng. Nó là cách tâm trí bạn tự cầm máu.

Nhưng cầm máu không phải chữa lành. Vết thương được dán lại mà chưa rửa thì mưng mủ bên trong. Bạn nhẹ nhõm. Người kia thì không.

Vậy thì sao? Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống giếng của mình

Tôi đã hứa từ đầu là không kết tội, và tôi giữ lời. Tôi cũng sẽ không trao cho bạn một câu trả lời gọn gàng, vì câu hỏi này không có đáy, và bất cứ ai bán cho bạn một đáp án nhanh là đang bán hàng giả.

Thay vào đó, mỗi nhà nghiên cứu tôi vừa dẫn để lại cho bạn một viên sỏi. Bạn tự ném xuống giếng của mình và nghe nó chạm đáy ở độ sâu nào.

Helion và Pizarro đưa bạn viên thứ nhất: sự bất cân xứng chỉ biến mất khi hành vi là vô ý [1]. Vậy hãy hỏi: có ai đó tôi đã làm đau một cách có chủ ý mà tôi đang để bộ nhớ tự động làm mờ đi không?

Baumeister đưa viên thứ hai, là khoảng cách độ lớn [3]: có dòng thời gian nào tôi đã khép lại, mà người khác vẫn đang sống trong đó từng ngày?

Bandura đưa viên thứ ba, là tám cơ chế tách khớp [4]: trong câu chuyện tôi kể về mình, câu nào là sự thật, câu nào chỉ là biện minh mặc áo sự thật?

Arendt đưa viên thứ tư, và có lẽ là viên nặng nhất: tôi có còn khả năng đứng ở phía bên kia chiếc bàn không [7]?

Brown đưa viên cuối: tôi đang chạy trốn "tôi đã làm điều tệ", hay chạy trốn "tôi là người tệ" [8]? Vì chỉ một trong hai cái đó là cánh cửa dẫn ra ngoài.

Tôi sẽ nói thẳng lần cuối, kèm một lối ra. Việc bạn quên gần hết những người mình từng làm đau không biến bạn thành người xấu. Nó biến bạn thành người bình thường, với một bộ não bình thường, làm đúng việc nó được thiết kế để làm. Nhưng "bình thường" không phải là chỗ để bạn nằm xuống nghỉ. Lối ra không nằm ở chỗ nhớ lại tất cả trong một đêm để tự hành hạ. Nó nằm ở chỗ: lần tới, khi bạn sắp khép một dòng thời gian lại, hãy dừng một giây và tự hỏi người kia có khép cùng bạn không.

Một viên sỏi nữa, viên này tôi tự thêm. Nếu việc soi vào khoảng tối này khiến bạn chao đảo thật sự, đừng soi một mình trong bóng tối. Có những điều cần một nhà trị liệu, hoặc ít nhất một người bạn tin tưởng ngồi cạnh, để bạn không rơi từ "tôi đã làm điều tệ" xuống "tôi không xứng đáng tồn tại". Nhìn vào vết thương mình gây ra là một việc dũng cảm. Làm nó một cách an toàn là một việc khôn ngoan.

Cốc cà phê nguội vẫn trên bàn. Bạn không cần uống hết nó tối nay. Bạn chỉ cần thôi giả vờ là nó không ở đó.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào đến tận gốc rễ những vấn đề của con người, và tối ưu mọi thứ đến tận cốt lõi. Ở đây, anh không đi tìm câu trả lời dễ chịu, mà đi tìm câu hỏi đúng, đủ sắc để cắt qua lớp biện minh mà ai trong chúng ta cũng có. Anh tin rằng chữa lành không bắt đầu từ sự an ủi, mà từ một cái nhìn thẳng, kèm một bàn tay đỡ.

Nguồn tham khảo

[1] Helion, C., Helzer, E. G., Kim, S., & Pizarro, D. A. "Asymmetric memory for harming versus being harmed". Journal of Experimental Psychology: General, 149(5), 889–900. (https://psycnet.apa.org/record/2019-59385-001)

[2] Stillwell, A. M., & Baumeister, R. F. "The construction of victim and perpetrator memories: Accuracy and distortion in role-based accounts". Personality and Social Psychology Bulletin, 23, 1157–1172. (https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/01461672972311004)

[3] Baumeister, R. F. Evil: Inside Human Violence and Cruelty. W. H. Freeman / Henry Holt, 1997. (https://www.goodreads.com/book/show/573611.Evil)

[4] Bandura, A. "Moral disengagement in the perpetration of inhumanities". Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209. (https://www.semanticscholar.org/paper/Moral-Disengagement-in-the-Perpetration-of-Bandura/37fdaec8fe2268fe8357378d2c253245d5517501)

[5] Baumeister, R. F., Stillwell, A., & Wotman, S. R. "Victim and perpetrator accounts of interpersonal conflict: Autobiographical narratives about anger". Journal of Personality and Social Psychology, 59(5), 994–1005. (https://www.semanticscholar.org/paper/Victim-and-perpetrator-accounts-of-interpersonal-Baumeister-Stillwell/65533efff66438a430a9be5356284d69d24b010b)

[6] Sartre, J.-P. Being and Nothingness (L'Être et le Néant). Gallimard, 1943; bản dịch Hazel Barnes, Philosophical Library, 1956. Trích dẫn theo Jean-Paul Sartre, Stanford Encyclopedia of Philosophy. (https://plato.stanford.edu/entries/sartre/)

[7] Arendt, H. Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. Viking Press, 1963; Penguin Classics, 2006. (https://www.goodreads.com/book/show/52090.Eichmann_in_Jerusalem)

[8] Brown, B. "Shame v. Guilt" + The Gifts of Imperfection; Daring Greatly. brenebrown.com, 15/01/2013; Gotham Books, 2010 & 2012. (https://brenebrown.com/articles/2013/01/15/shame-v-guilt/)