Khi sự theo đuổi là thứ duy nhất khiến bạn thấy mình sống

Có một khoảnh khắc rất khó nói thành lời. Bạn vừa với được thứ đã đuổi theo nhiều năm. Cái email báo trúng tuyển. Con số trong tài khoản. Tên bạn trên tấm bằng, trên hợp đồng, trên một danh sách nào đó. Lẽ ra phải là đỉnh, phải vỡ òa.

Nhưng ba ngày sau, bạn ngồi đó lúc ba giờ sáng, kéo chăn lên tận cằm. Cái quạt trần quay đều một tiếng rè rè mà ban ngày bạn không bao giờ nghe thấy. Và một câu hỏi rúc lên từ đâu đó dưới ngực: Vậy thôi à?

Rồi câu hỏi đó lớn dần thành một nghi ngờ rất tối. Nếu chỉ lúc đang lao về phía trước bạn mới thấy mình còn sống, thì có phải mỗi lần cán đích là một lần bạn tự tay tắt đi một phần của chính mình? Có phải mọi chiến thắng đều là một cuộc tự sát chậm?

Tôi sẽ không trả lời thẳng câu đó. Câu trả lời có sẵn nào cũng là một lời an ủi rẻ tiền, mà bạn thì đã quá tỉnh để nuốt trôi nó. Thay vào đó, tôi muốn cùng bạn cầm câu hỏi này lên, xoay nó dưới vài thứ ánh sáng khác nhau, xem nó để lộ ra điều gì.

Cái bẫy không nằm ở bạn. Nó nằm trong sinh học của bạn

Trước khi bạn kịp trách mình "vô ơn" hay "không biết đủ", hãy nghe điều này. Cảm giác hụt sau khi đạt đích không phải lỗi tính cách. Nó được lắp sẵn trong não bạn.

Năm 1997, ba nhà khoa học thần kinh Wolfram Schultz, Peter Dayan và Read Montague công bố một nghiên cứu mà đến nay đã được trích dẫn hơn chín nghìn lần [1]. Họ đo hoạt động của các tế bào dopamine, thứ ta vẫn quen gọi nôm na là "hormone hạnh phúc". Phát hiện làm đảo lộn mọi thứ: tế bào dopamine gần như im lặng khi bạn nhận được phần thưởng đúng như mong đợi. Chúng bắn mạnh nhất khi phần thưởng còn bất ngờ, nghĩa là trong lúc bạn đang đuổi, đang chưa chắc, đang không biết mình có với tới hay không.

Đọc lại câu đó một lần nữa. Dopamine không phải phân tử của khoảnh khắc cán đích. Nó là phân tử của khoảnh khắc trước khi cán đích.

Schultz, giáo sư sinh lý học tại Đại học Cambridge và là người đoạt Giải Brain Prize 2017, gọi cơ chế này là "lỗi dự đoán phần thưởng" (reward prediction error) [2]. Tế bào kích hoạt khi bạn nhận nhiều hơn dự tính, im lặng khi nhận đúng dự tính, ức chế khi nhận ít hơn [2]. Và đây là phần tàn nhẫn nhất, ông nói thẳng rằng để giữ cùng một mức lỗi dự đoán, và do đó cùng một mức kích thích dopamine, mỗi lần bạn cần một phần thưởng lớn hơn lần trước [2].

Bạn thấy cái bẫy chưa. Lần thăng chức đầu tiên làm tim bạn đập. Lần thứ hai phải to hơn mới đủ rung. Lần thứ ba bạn đã quen, cảm giác chỉ còn là cái nhún vai. Bộ não bạn không hỏng. Nó đang chạy đúng như thiết kế, một thiết kế tiến hóa để giữ tổ tiên bạn không ngừng săn, không ngừng tìm. Bình yên kéo dài, với nó, là một lỗi cần được sửa.

Cái máy chạy bộ mà bạn không bao giờ bước xuống được

Nếu thần kinh học cho bạn cơ chế, thì tâm lý học cho bạn cái tên.

Năm 1978, ba nhà nghiên cứu Brickman, Coates và Janoff-Bulman làm một việc tưởng đơn giản. Họ đi phỏng vấn những người trúng số độc đắc, rồi phỏng vấn những người vừa bị tai nạn liệt nửa người, rồi so với người bình thường [3]. Trực giác của tất cả chúng ta đều bảo: người trúng số chắc phải hạnh phúc ngất ngây, người bị liệt chắc phải tuyệt vọng.

Kết quả không như vậy. Người trúng số không hạnh phúc hơn nhóm thường, và đáng sợ hơn, họ thấy ít khoái cảm hơn từ những niềm vui thường nhật: bữa sáng, tờ báo, câu chuyện với bạn bè. Còn người bị liệt, sau giai đoạn đầu, đánh giá tương lai mình lạc quan gần như ngang nhóm còn lại [3].

Hiện tượng này có tên: hedonic treadmill, cái máy chạy bộ khoái lạc. Khái niệm do Brickman và Campbell đặt nền từ năm 1971 [4]. Hình ảnh chính xác đến rợn người. Bạn chạy hết sức, mồ hôi đổ, tim đập, nhưng vị trí thì không đổi. Mọi thành tựu chỉ nâng cái nền cảm xúc lên một nấc, rồi cảm giác "đủ" tụt về đúng chỗ cũ, buộc bạn phải chạy nhanh hơn chỉ để giữ nguyên.

Nghiên cứu sau này của Diener, Lucas và Scollon (2006) có tinh chỉnh lại: con người không hẳn quay về điểm trung tính, mỗi người có một "điểm cơ sở" riêng, một phần do di truyền [5]. Nhưng cái lõi thì họ xác nhận: sự thích nghi với thành tựu diễn ra nhanh và gần như không cưỡng nổi. Bộ não bạn, nói trắng ra, không được thiết kế cho sự bằng lòng lâu dài.

Đây là chỗ tôi phải nói một điều khó nghe. Nếu bạn đang chờ một thành tựu nào đó cứu rỗi mình, đợi đến khi có được căn nhà, đạt con số, cưới được người ấy thì mới thật sự sống, thì bạn đang đặt cược cả đời vào một lời hứa mà sinh học của bạn đã thề là sẽ phản bội. Cú phản bội đó không phải chuyện nếu. Nó là chuyện khi nào. Nhưng hãy giữ tay tôi thêm chút nữa, vì ngay trong cú phản bội ấy có một lối ra mà ít người nhìn ra.

"Ảo giác về đích đến", và người đàn ông vô địch rồi thấy trống rỗng

Tal Ben-Shahar từng là vô địch squash quốc gia. Cả tuổi trẻ ông tin chắc rằng chức vô địch sẽ mang lại hạnh phúc trọn vẹn. Rồi ông thắng. Niềm hân hoan kéo dài được vài ngày trước khi tan biến, để lại một khoảng trống ông không hiểu nổi [6].

Sau này, khi giảng khóa Tâm lý học Tích cực đông sinh viên nhất lịch sử Đại học Harvard, Ben-Shahar đặt cho trải nghiệm đó một cái tên: arrival fallacy, ảo giác về đích đến [6]. Niềm tin sai lầm rằng khi nào ta đến nơi, ta sẽ hạnh phúc. Sự thật là khoảnh khắc "đến nơi" gần như luôn nghèo nàn hơn ta tưởng tượng, vì phần lớn năng lượng sống đã được đốt trong hành trình chứ không phải tại điểm cuối.

Ông viết một câu mà tôi nghĩ bạn nên đọc chậm:

"Hạnh phúc không phải là chuyện lên tới đỉnh núi, cũng không phải chuyện đi lòng vòng vô định quanh chân núi; hạnh phúc là trải nghiệm của việc leo về phía đỉnh." — Tal Ben-Shahar [6]

Bạn để ý chỗ này không. Câu hỏi gốc của bạn cho rằng nếu chỉ sự theo đuổi mới làm bạn thấy sống thì đó là một căn bệnh, một lời nguyền. Ben-Shahar lật ngược: việc sự theo đuổi làm bạn thấy sống không phải bệnh, mà là sự thật về nơi hạnh phúc thật sự cư trú. Cái sai không nằm ở chỗ bạn thấy sống khi đang leo. Cái sai nằm ở niềm tin rằng đỉnh núi mới là phần thưởng, trong khi đỉnh núi chỉ là cái cớ để có một cuộc leo.

Trạng thái dòng chảy: bằng chứng rằng quá trình mới là nơi bạn sống

Có một người đã dành cả đời để chứng minh điều này bằng dữ liệu, không phải bằng thơ.

Mihaly Csikszentmihalyi bắt đầu từ một quan sát giản dị vào thập niên 1960. Ông thấy các họa sĩ làm việc say đến quên ăn quên ngủ, bị cuốn hoàn toàn vào bức tranh đang vẽ. Nhưng kỳ lạ thay, ngay khi tranh xong, họ mất hứng gần như tức khắc, dựng nó vào góc tường rồi quay sang khung vải trắng tiếp theo [7]. Phần thưởng không nằm ở bức tranh hoàn thành. Nó nằm trong lúc cọ còn miết trên toan.

Qua hàng nghìn người và phương pháp Lấy mẫu Trải nghiệm (cứ vài giờ lại hỏi người tham gia đang cảm thấy gì), ông xác lập khái niệm flow, trạng thái dòng chảy [7]. Đó là khoảnh khắc bạn hòa làm một với việc đang làm, quên cả thời gian lẫn bản thân. Và đây là điểm cốt lõi: flow chỉ xuất hiện trong quá trình, khi nhiệm vụ vừa đủ khó để bạn phải căng hết sức nhưng không quá khó để bạn gục. Nó không bao giờ xuất hiện ở vạch đích. Hơn 2.600 nghiên cứu được bình duyệt đã xác nhận điều này [7].

Nói cách khác, nếu bạn chỉ thấy mình sống khi đang theo đuổi, thì khoa học không bảo bạn là kẻ nghiện thành tích đáng thương. Khoa học đang gật đầu: đúng, đó chính là nơi con người được thiết kế để sống. Vấn đề chưa bao giờ là bạn yêu cuộc đuổi. Vấn đề là bạn đã hiểu lầm cuộc đuổi đó là phương tiện, trong khi nó mới là đích.

Khoảng trống Chủ nhật, và lý do nó thường ập đến sau chiến thắng lớn

Nhưng tôi không muốn bọc đường cho bạn. Có một mặt tối rất thật, và nó có thể đang là thứ bạn sống cùng ngay lúc này.

Viktor Frankl, nhà thần kinh học và tâm thần học người Áo, người sống sót qua Auschwitz và sáng lập Logotherapy, mô tả một thứ ông gọi là existential vacuum, khoảng trống hiện sinh. Nó hiện hình khi con người thiếu ý nghĩa sống. Frankl chỉ ra một biểu hiện cụ thể đến lạnh người, gọi là "chứng loạn thần Chủ nhật":

"Đó là kiểu trầm uất tấn công những người chợt nhận ra sự trống rỗng trong đời mình khi cơn vội vã của tuần làm việc bận rộn vừa kết thúc, và khoảng trống bên trong họ hiện hình." — Viktor Frankl [8]

Suốt tuần, bạn lao về phía trước. Deadline kéo bạn đi, mục tiêu che lấp khoảng trống. Rồi Chủ nhật đến. Hay tệ hơn, sau khi cán một cái đích lớn mà chẳng còn deadline nào để kéo bạn nữa, khoảng trống lộ ra. Đây chính là cái hố ba giờ sáng tôi nhắc ở đầu bài. Nó không ập đến vì bạn thất bại. Nó ập đến đúng lúc bạn thắng, vì chiến thắng đã rút mất thứ duy nhất đang che nó: cuộc theo đuổi.

Nếu bạn nhận ra mình trong đoạn này, nếu khoảng trống sau thành công đang kéo dài thành những ngày tối không dứt, mất ngủ, mất vị giác với mọi thứ từng làm bạn vui, hoặc bắt đầu thấy mọi nỗ lực đều vô nghĩa, thì xin đừng cố tự gồng một mình. Đó là lúc cần một nhà trị liệu tâm lý, hoặc ít nhất một người bạn thật sự tin tưởng để nói ra thành lời. Tại Việt Nam, đường dây Ngày Mai là một nơi bạn có thể gọi khi khoảng trống trở nên quá nặng. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi 115 ngay. Sự theo đuổi câu trả lời triết học có thể đợi. Việc bạn an toàn qua đêm nay thì không.

Lối ra mà Frankl và Camus cùng chỉ về một hướng

Vậy nếu đỉnh núi luôn làm bạn thất vọng, và khoảng trống luôn rình sau chiến thắng, thì còn lối nào?

Frankl không bảo bạn ngừng theo đuổi. Ông bảo bạn đổi thứ bạn theo đuổi. Theo ông, thành công cũng như hạnh phúc, không thể bị truy đuổi trực diện; nó chỉ tự đến như một hệ quả không chủ đích của việc bạn cống hiến cho một điều lớn hơn bản thân mình [8]. Khi cái đích là chính nó, chức danh để có chức danh, con số để có con số, thì đạt được nó tất yếu sẽ rỗng, vì chẳng còn gì phía sau. Nhưng khi cuộc theo đuổi hướng về một điều lớn hơn bạn, một người, một việc đáng làm vì chính nó, thì cái đích thôi quan trọng, vì ý nghĩa đã nằm sẵn trong từng bước đi.

Và rồi có Albert Camus, người chốt lại bằng hình ảnh Sisyphus, kẻ bị thần linh kết án đẩy mãi một tảng đá lên đỉnh để rồi nhìn nó lăn xuống, lặp lại vĩnh viễn. Một hình phạt được thiết kế để vô nghĩa tuyệt đối: không bao giờ có đích đến cuối cùng. Vậy mà Camus viết:

"Phải hình dung Sisyphus hạnh phúc. Tự thân cuộc vật lộn hướng về đỉnh cao đã đủ để làm đầy một trái tim." — Albert Camus [9]

Bạn nghe ra điều Camus đang làm chứ. Ông cầm lấy chính xác nỗi sợ trong câu hỏi của bạn, rằng cuộc đời chỉ là theo đuổi không hồi kết, rằng cái đích chẳng bao giờ thật sự đến, và ông bảo: đó không phải lời nguyền. Đó là điều kiện để hạnh phúc. Hòn đá lăn xuống không phải thất bại của Sisyphus. Nó là cái cho ông một ngọn núi để leo lại. Bạn, người chỉ thấy mình sống khi đang đuổi, có thể không phải nạn nhân của một cuộc tự sát chậm. Bạn có thể là một Sisyphus chưa chịu hình dung mình hạnh phúc.

Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống giếng

Tôi đã hứa không trả lời thẳng, và tôi giữ lời. Nhưng tôi để lại đây vài viên sỏi từ những người đã soi câu hỏi này lâu hơn cả hai chúng ta. Bạn tự thả xuống và nghe xem cái nào dội lại tiếng nước.

Của Schultz, từ phòng thí nghiệm: Nếu mỗi chiến thắng đòi một chiến thắng lớn hơn để rung động ngang nhau, thì có lẽ điều cần thay đổi không phải kích cỡ chiến thắng, mà là việc bạn có còn đo đời mình bằng độ rung của dopamine hay không.

Của Ben-Shahar, từ vạch đích trống rỗng: Hỏi xem cái đích bạn đang đuổi là một ngọn núi đáng leo, hay chỉ là một cái cớ để bạn được phép leo. Nếu là cớ, thì bạn đang sống đúng rồi, chỉ cần thôi chờ đỉnh núi trả công.

Của Frankl, từ nơi tăm tối nhất con người từng đi qua: Cuộc theo đuổi của bạn đang hướng vào chính nó, hay hướng ra một điều lớn hơn bạn? Đổi câu trả lời cho câu này, cảm giác "tự sát chậm" có thể đổi tên thành "sống có nghĩa".

Của Camus, từ chân núi: Thử hình dung mình hạnh phúc ngay trong lúc đẩy đá, không phải vì đá sắp lên đỉnh, mà vì đôi tay đang đẩy mới chính là bạn đang sống.

Có lẽ chiến thắng không giết bạn. Có lẽ thứ giết bạn từ lâu nay là niềm tin rằng bạn chỉ được phép sống sau khi thắng. Bỏ niềm tin đó xuống, và cuộc đuổi mãi mãi không hồi kết kia thôi là một bản án. Nó thành món quà.

Về tác giả

DonQuaan viết cho những người không chịu yên với câu trả lời dễ. Công việc của tôi là đào xuống tận gốc rễ của vấn đề con người, nơi nỗi đau thật sự bắt đầu, rồi soi nó dưới ánh sáng của khoa học và triết học thay vì phủ lên nó một lớp an ủi. Tôi không hứa chữa lành. Tôi chỉ hứa rằng chúng ta sẽ nhìn thẳng.

Nguồn tham khảo

[1] Schultz, W., Dayan, P., & Montague, P.R. "A neural substrate of prediction and reward". Science, Vol. 275(5306), pp. 1593–1599. DOI: 10.1126/science.275.5306.1593. (https://www.science.org/doi/10.1126/science.275.5306.1593)

[2] Schultz, W. "Dopamine reward prediction error coding". Dialogues in Clinical Neuroscience, 2016 Mar; 18(1): 23–32. PMC4826767. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4826767/)

[3] Brickman, P., Coates, D., & Janoff-Bulman, R. "Lottery winners and accident victims: Is happiness relative?". Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 36(8), pp. 917–927. DOI: 10.1037/0022-3514.36.8.917. (https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0022-3514.36.8.917)

[4] Brickman, P. & Campbell, D.T. "Hedonic relativism and planning the good society". Trong M. H. Apley (Ed.), Adaptation Level Theory: A Symposium, pp. 287–302. Academic Press, New York. (https://en.wikipedia.org/wiki/Hedonic_treadmill)

[5] Diener, E., Lucas, R.E., & Scollon, C.N. "Beyond the hedonic treadmill: Revising the adaptation theory of well-being". American Psychologist, Vol. 61(4), pp. 305–314. DOI: 10.1037/0003-066X.61.4.305. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3289759/)

[6] Ben-Shahar, T. Happier: Can You Learn to Be Happy?. McGraw-Hill (2007). (https://www.psychologytoday.com/us/blog/mindfulness-insights/202503/the-overlooked-and-misunderstood-arrival-fallacy)

[7] Csikszentmihalyi, M. Flow: The Psychology of Optimal Experience. Harper & Row (1990); Harper Perennial Modern Classics (2009). (https://positivepsychology.com/mihaly-csikszentmihalyi-father-of-flow/)

[8] Frankl, V.E. Man's Search for Meaning. Beacon Press (1959/2006). Trích "Sunday neurosis" từ The Will to Meaning (1969). (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5111395/)

[9] Camus, A. The Myth of Sisyphus (Le Mythe de Sisyphe). Gallimard (1942). Phân tích học thuật: Stanford Encyclopedia of Philosophy. (https://plato.stanford.edu/entries/camus/)