Người tuổi hai mươi đang ngồi đối diện: lời xin lỗi bạn sẽ né, hay sẽ nói?

Có một cái ghế trống đối diện bạn. Kéo nó lại gần đi. Rồi để một người ngồi xuống đó.

Người ấy hai mươi tuổi. Tóc chưa bạc sợi nào, dưới mắt chưa có quầng thâm của những đêm trở mình lúc ba giờ sáng. Người ấy nhìn bạn. Chăm chú, không phán xét, chỉ chờ. Và trong khoảnh khắc đó có một thứ dâng lên nghẹn ở cổ họng bạn mà bạn không gọi được tên. Nó không phải tự hào. Nó gần với một lời xin lỗi chưa kịp thành câu.

Câu hỏi không phải là bạn sẽ xin lỗi điều gì. Câu hỏi thật, cái câu hỏi cào xé hơn nhiều, là: bạn có dám nói ra không? Hay bạn sẽ làm đúng cái việc bạn đã làm cả đời, là đi tìm một lý do nghe cho hợp tai để khỏi phải nhìn thẳng?

Người ngồi đối diện không phải ký ức. Đó là một nhân chứng

Ta hay nghĩ "bản thân tuổi hai mươi" là một kỷ niệm cũ, một tấm ảnh phai màu kẹp trong ví. Tâm lý học nói khác.

Daniel Kahneman, nhà tâm lý học đoạt giải Nobel Kinh tế, phân biệt hai cái tôi sống chung trong mỗi người: cái tôi trải nghiệm, kẻ thực sự đang sống từng phút, và cái tôi ghi nhớ, kẻ kể lại và tổng kết cuộc đời. Ông viết một câu lạnh người: "Tôi là cái tôi ghi nhớ, còn cái tôi trải nghiệm, kẻ thực sự sống thay tôi, thì xa lạ với tôi như một người dưng."

Người tuổi hai mươi ngồi đối diện bạn chính là một nhân vật do cái tôi ghi nhớ của bạn dựng lên. Nhưng đây mới là chỗ đau. Người ấy không chỉ là quá khứ. Cái cảm giác rằng bạn vẫn còn nối được với người ấy, các nhà tâm lý gọi là self-continuity (sự liền mạch của bản thân), quyết định bạn thấy mình có lỗi đến đâu.

Nghiên cứu năm 2023 của Sedikides và cộng sự trên Annual Review of Psychology chỉ ra điều này: cảm giác liền mạch ấy càng mạnh, người ta càng gánh trách nhiệm và tội lỗi lớn hơn với những gì mình đã làm [3]. Nói cách khác, nếu ngồi trước người tuổi hai mươi mà bạn thấy nhói, đó không phải dấu bạn yếu đuối. Đó là bằng chứng bạn vẫn còn là một người, chưa cắt đứt mình ra khỏi chính mình.

Cái nhói đó là điểm khởi đầu. Khốn nỗi, phần lớn chúng ta bịt nó lại ngay khi nó vừa nhú lên.

Cơ chế bịt miệng: bạn không quên cách biện minh, bạn rất giỏi nó

Thành thật một lần đi. Khi nghĩ về một điều bạn đã đánh mất, một giấc mơ bỏ dở, một người bạn để tuột tay, một phiên bản chính mình mà bạn đã phản bội, câu đầu tiên hiện lên trong đầu thường mở màn bằng ba chữ: "Tại vì hồi đó."

Tại vì hồi đó hoàn cảnh khó. Tại vì hồi đó còn dại. Tại vì hồi đó làm gì có lựa chọn nào khác.

Erich Fromm, trong Escape from Freedom (1941), gọi đích danh cái cơ chế này: rationalization, sự tự lừa dối về động cơ thật của mình. Ông nói khi con người không vác nổi gánh nặng của tự do và trách nhiệm, họ sản xuất ra những "tư tưởng giả, cảm xúc giả" mà họ tưởng là của riêng mình, nhưng thật ra chỉ là lớp vỏ phòng thủ. Câu "tôi không có lựa chọn", "hoàn cảnh nó ép tôi", Fromm xếp vào loại automaton conformity: từ bỏ chính mình để né nỗi lo âu của việc được tự do [8].

Đây là sự thật mất lòng đầu tiên tôi muốn đặt thẳng lên bàn. Phần lớn những cái lý do bạn đưa ra cho việc đánh mất bản thân tuổi hai mươi không phải sự thật. Chúng là chiến lược sinh tồn của một cái tôi không muốn đau. Nhưng biết được vậy không phải để bạn tự đánh mình thêm một trận. Nó để bạn thấy một điều: nếu biện minh là một lựa chọn, thì nói thật cũng là một lựa chọn. Bạn có quyền với cái sau y như bạn đã quen tay với cái trước.

Jean-Paul Sartre đẩy chuyện này đi xa nhất. Trong khái niệm bad faith (mauvaise foi, sự ngụy tín), ông mô tả con người dùng chính tự do của mình để chối bỏ tự do đó. Ví dụ nổi tiếng của ông là người bồi bàn, kẻ tự nhốt mình vào vai "tôi là bồi bàn" như thể đó là một bản chất đã đóng đinh, cốt để khỏi đối diện sự thật rằng anh ta luôn có thể chọn khác [2].

Điều Sartre nói vừa tàn nhẫn vừa giải phóng: ngụy tín không phải vô thức. Nó là một dự án có ý thức. Bạn biết. Phần sâu trong bạn luôn biết. Đó là lý do nó "metastable", luôn chực sụp xuống thành lo âu mỗi khi sự thật ló mặt [1]. Cái nghẹn ở cổ họng khi bạn ngồi trước người tuổi hai mươi chính là khoảnh khắc lớp ngụy tín nứt ra.

Người tuổi hai mươi đó là cái tôi thật bạn đã chôn

Có một lý do khiến gặp lại chính mình tuổi hai mươi đau hơn gặp bất kỳ ai khác.

Bác sĩ tâm thần D.W. Winnicott, năm 1960, mô tả hai cấu trúc trong mỗi người. True Self, cái tôi thật, tự phát, sống động. Và False Self, cái tôi giả, tấm mặt nạ thích nghi ta dựng lên để được chấp nhận, để an toàn. False Self che chở cho ta, nhưng nó để lại một cảm giác mà ông gọi là "chết và rỗng sau một vẻ ngoài vận hành trơn tru" [6].

Người tuổi hai mươi ngồi đối diện bạn, rất có thể, chính là cái True Self mà bạn đã chôn để đổi lấy sự yên ổn của tuổi trung niên. Người ấy còn dám yêu vụng về, còn dám tin, còn dám muốn những thứ bị gọi là "không thực tế". Bạn nhìn người ấy mà thấy đau, không phải vì người ấy ngây thơ, mà vì người ấy còn sống, theo đúng cái cách bạn đã thôi cho phép mình sống.

Tôi để cốc cà phê nguội ngắt trên bàn khi gõ những dòng này. Lúc rót ra nó còn bốc khói, thơm lừng cả góc phòng. Tôi định uống. Rồi quên, vì mải gõ. Đến lúc cầm lên thì nó đã lạnh tanh, mặt nổi một lớp váng mỏng vàng đục. Tôi nhìn cái cốc đó và bỗng thấy nó giống một thứ quen thuộc đến lạ. Bao nhiêu thứ trong đời ta rót ra nóng hổi, rồi để nguội vì "đang bận chuyện quan trọng hơn", để rồi cái quan trọng hơn ấy, ta cũng chẳng buồn nhớ nó là gì.

Cảm giác sống động mà rát buốt khi bạn đối diện người tuổi hai mươi, Winnicott sẽ bảo, không phải dấu hiệu của yếu đuối. Nó là dấu hiệu của sự thật. Cái rỗng thì không bao giờ đau. Chỉ cái còn sống mới đau.

Vì sao bạn không nói nổi lời xin lỗi: đó không phải hèn, đó là xấu hổ

Đến đây cần một sự công bằng. Nếu bạn thấy mình không cất nổi lời xin lỗi với người tuổi hai mươi, khoan kết tội mình hèn.

Brené Brown, giáo sư nghiên cứu tại Đại học Houston, đã dành hơn hai mươi năm đào vào shame, sự xấu hổ. Bà định nghĩa: "Xấu hổ là cảm giác đau đớn dữ dội rằng ta khiếm khuyết, và vì thế không xứng đáng được yêu thương, được thuộc về, được kết nối."

Lý thuyết Shame Resilience của bà chỉ ra một điều then chốt: xấu hổ sống nhờ im lặng. Càng giấu, nó càng phình. Và đây là chỗ xoay bản lề cho câu hỏi của chúng ta. Việc bạn biện minh thay vì xin lỗi thường không phải vì bạn gian. Đó là một cơ chế để sống sót. Người đang chìm trong xấu hổ không nhìn nổi vào lỗi của mình, bởi nhìn vào đó đồng nghĩa với thừa nhận "tôi là kẻ tệ hại". Biện minh là cách bộ não bạn ghì bạn lại, cho khỏi vỡ.

Kristin Neff, nhà nghiên cứu hàng đầu về self-compassion với hơn bốn nghìn công trình được tổng kết trên Annual Review of Psychology (2023), bồi thêm một mảnh quan trọng. Tự chỉ trích khắt khe kích hoạt phản ứng phòng thủ: càng đánh mình, càng khó nhìn thẳng vào lỗi. Ngược lại, người có lòng tự trắc ẩn cao lại có động lực sửa sai cao hơn và dễ nhận lỗi hơn [7].

Đọc lại câu đó đi. Lòng tự trắc ẩn không bào mòn trách nhiệm đạo đức. Nó làm cho trách nhiệm thành thứ gánh được. Bạn không thể xin lỗi người tuổi hai mươi từ một chỗ đứng đang tự sỉ vả. Bạn chỉ xin lỗi được khi đủ dịu với chính mình để không còn phải chạy trốn nữa.

Brown nói gọn về thứ giết được xấu hổ: "Sự đồng cảm tạo ra một môi trường thù địch với xấu hổ. Ở đó nó không sống nổi." Và sự đồng cảm đầu tiên, khó nhất, là cái bạn tự dành cho mình.

Nhưng dịu dàng không phải là tha bổng

Tôi sợ bạn đọc tới đây rồi thở phào: "À, vậy là mình không cần xin lỗi, mình chỉ cần thương mình."

Không. Cái đó lại là một kiểu ngụy tín mới, tinh vi hơn cái cũ.

Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần sống sót qua trại tập trung Đức Quốc xã, cha đẻ của liệu pháp ý nghĩa, viết một câu tôi muốn bạn khắc vào trí nhớ: trở nên có lỗi là một đặc ân của con người, và vượt qua mặc cảm tội lỗi ấy là trách nhiệm của họ.

Đặc ân. Frankl gọi cái khả năng có lỗi là đặc ân. Bởi chỉ một sinh vật tự do mới có thể có lỗi. Con thú không có lỗi, vì nó không có lựa chọn. Bạn có lỗi với người tuổi hai mươi, nghĩa là ngày ấy bạn đã từng tự do để chọn khác. Điều đó, dù rát, lại là phẩm giá của bạn.

Đây là lúc khoa học về hối tiếc bước vào phòng. Epstude và Roese, trong lý thuyết chức năng về suy nghĩ phản thực, cho thấy những ý nghĩ "giá như" không sinh ra để hành hạ ta vô ích. Chúng được kích hoạt bởi một mục tiêu thất bại, và chúng chỉ thẳng tay vào cái điểm cụ thể mà ta lẽ ra đã có thể làm khác, cốt để ta điều chỉnh đường đi sắp tới [5]. Hối tiếc, dùng cho đúng, là một cái la bàn, không phải một cây roi.

Vậy nó chỉ về đâu? Nghiên cứu dọc kéo dài 85 năm của Đại học Harvard về sự phát triển ở người trưởng thành, theo dấu 724 con người từ năm 1938, đưa ra một câu trả lời sạch sẽ đến nghẹn lòng. Khi những người này ngoài tám mươi nhìn lại, không một ai tiếc thành tích hay tài sản. Họ tiếc đã dành quá ít thời gian cho những mối quan hệ. Giám đốc nghiên cứu, bác sĩ Robert Waldinger của Trường Y Harvard, chốt lại: ai hài lòng nhất với các mối quan hệ ở tuổi 50 thì khỏe nhất ở tuổi 80 [4]. Ông nói thẳng một câu khiến nhiều người giật mình: "Cô đơn giết người. Nó mạnh ngang thuốc lá hay nghiện rượu."

Hối tiếc lớn nhất, dữ liệu nói, không phải điều bạn đã làm. Mà là điều bạn đã không dám làm.

Vậy bạn sẽ nói gì với người ấy?

Tôi đã hứa từ đầu rằng tôi không trả lời thay bạn. Tôi giữ lời.

Nhưng tôi đặt vào tay bạn vài viên sỏi, để bạn tự ném xuống cái giếng của mình mà nghe nó vọng lại điều gì.

Sartre đưa viên thứ nhất: lời biện minh sắp bật ra khỏi miệng bạn là một lựa chọn có ý thức, không phải một sự thật khách quan. Bạn luôn có thể chọn câu khác.

Winnicott đưa viên thứ hai: cái đau khi nhìn người tuổi hai mươi là tiếng đập cửa của cái tôi thật bạn đã chôn. Đừng nhầm nó với yếu đuối.

Brown và Neff đưa viên thứ ba: bạn sẽ không xin lỗi nổi từ chỗ tự sỉ vả. Dịu với mình trước đã, rồi sự thật mới dám bước ra.

Frankl đưa viên thứ tư: có lỗi là đặc ân của một con người tự do, và vượt qua nó là món bạn còn nợ chính mình.

Còn Harvard đưa viên cuối: nếu bạn vẫn phân vân nên xin lỗi điều gì, hãy hỏi xem mình đã để nguội mối quan hệ nào, đã không dám sống phần đời nào. Vì đó là thứ cuối đường người ta tiếc nhất.

Người tuổi hai mươi vẫn ngồi đó. Vẫn chờ. Người ấy không cần bạn hoàn hảo. Người ấy chỉ cần biết một điều: bạn còn là kẻ dám nhìn thẳng vào mình, hay đã thành người chỉ còn biết quay ra cửa sổ mà lẩm bẩm "tại vì hồi đó".

Câu trả lời, bạn biết rồi, không nằm trong bài viết này. Nó nằm ở cái ghế đối diện. Và nằm ở chỗ bạn có dám ngồi yên đủ lâu để nghe người ấy nói trước, trước khi bạn vội mở miệng biện minh, hay không.

Nếu khi đối diện chính mình, nỗi đau dâng lên tới mức bạn thấy không chịu nổi, tới mức bạn nghĩ mình không xứng được tồn tại, đừng ở lại một mình trong đó. Hãy nói với một người bạn tin tưởng, hoặc tìm đến một nhà trị liệu tâm lý. Tại Việt Nam, đường dây nóng Ngày Mai hỗ trợ tâm lý cho người trong khủng hoảng; trong tình huống nguy cấp đến tính mạng, gọi 115. Nhìn thẳng vào mình là việc can đảm, nhưng không ai bắt bạn phải làm nó một mình.

Về tác giả

DonQuaan viết cho những người đang đứng giữa hai bản thân: kẻ đã từng, và kẻ đang là. Công việc của tôi là đào xuống tận gốc rễ của vấn đề con người, gỡ từng lớp ngụy biện cho tới khi chạm được vào điều thật. Tôi không hứa làm bạn dễ chịu. Tôi chỉ hứa không bỏ bạn lại một mình giữa cái hố.

Nguồn tham khảo

[1] Christian J. Onof. "Jean Paul Sartre: Existentialism". Internet Encyclopedia of Philosophy. https://iep.utm.edu/sartre-ex/

[2] "Jean-Paul Sartre". Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/sartre/

[3] Sedikides, C., Hong, E. K., & Wildschut, T. "Self-Continuity". Annual Review of Psychology, Vol. 74 (2023). https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-psych-032420-032236

[4] Robert Waldinger, MD. "Over nearly 80 years, Harvard study has been showing how to live a healthy and happy life". Harvard Gazette (2017). https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/over-nearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a-healthy-and-happy-life/

[5] Epstude, K. & Roese, N. J. "The Functional Theory of Counterfactual Thinking". Personality and Social Psychology Review, Vol. 12(2), 168–192. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2408534/

[6] Winnicott, D. W. "Ego distortion in terms of true and false self" (1960), The Maturational Process and the Facilitating Environment. https://en.wikipedia.org/wiki/True_self_and_false_self

[7] Neff, K. D. "Self-Compassion: Theory, Method, Research, and Intervention". Annual Review of Psychology, Vol. 74, pp. 193–218 (2023). https://self-compassion.org/the-research/

[8] Erich Fromm. Escape from Freedom (Farrar & Rinehart, 1941). https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom