Hai mươi năm "tạm thời thỏa hiệp": khi nào cái tạm biến thành cái thật?

Có một câu bạn lặp lại với chính mình lâu đến mức nó đã mòn nhẵn như viên sỏi dưới đáy sông: "Mình chỉ tạm thời thỏa hiệp thôi." Tạm thời nhận công việc này, tạm thời sống với người này. Rồi tạm thời nuốt xuống cái câu phản đối đang dâng lên cổ, tạm thời cười khi trong lòng chẳng muốn cười chút nào. Bạn nói "tạm thời" với giọng của một người đứng trên sân ga, tin chắc chuyến tàu thật của đời mình sẽ tới.

Tôi muốn ngồi xuống cạnh bạn một lát. Không phải để an ủi, mà để hỏi một câu khó: chuyến tàu đó đã trễ bao nhiêu năm rồi?

"Tạm thời" là cái áo khoác đẹp nhất của sự ở lại

Để tôi nói thẳng một điều có thể làm bạn khó chịu. Chữ "tạm thời" không mô tả thời gian. Nó mô tả nỗi sợ. Nó là cái áo khoác đẹp nhất mà tâm trí may cho việc ở lại một chỗ mình không muốn ở.

Khi tôi tự nhủ "tạm thời", tôi đang làm một việc rất tinh vi: tôi giữ lại quyền tin rằng con người thật của mình nằm ở chỗ khác. Cái tôi đang sống chỉ là bản nháp. Cái tôi thật vẫn còn nguyên, cất trong ngăn kéo, sạch sẽ, chưa dùng. Nhưng triết gia Jean-Paul Sartre gọi đúng tên trạng thái này là mauvaise foi, sự tự lừa dối hiện sinh: ta dùng tự do của mình để chối bỏ chính tự do đó, tin rằng mình "buộc phải" là một kiểu người nào đó, trong khi đó vẫn luôn là một lựa chọn [7].

Sartre kể về người hầu bàn trong quán cà phê. Anh ta bưng khay hơi quá nhanh nhẹn, cúi đầu hơi quá lễ phép, diễn cái vai "người hầu bàn" tròn trịa đến mức hơi giả. Anh ta không là người hầu bàn, anh ta đang diễn nó. Vấn đề nằm ở câu sau của Sartre: nếu anh ta diễn đủ lâu và đủ thuyết phục, ranh giới giữa diễn và là sẽ mờ đi rồi tan biến [7]. Và đây là lưỡi dao thật sự, lời thú nhận lạnh người mà Sartre đặt vào miệng kẻ tự lừa dối:

"Tôi chịu trách nhiệm cho chính cái ham muốn trốn tránh trách nhiệm của mình." — Jean-Paul Sartre, Being and Nothingness (1943) [7]

Bạn thấy chỗ gài bẫy chưa? Ngay cả việc nói "tạm thời" cũng là một lựa chọn bạn đang làm, mỗi sáng, khi tắt báo thức và khoác lại cái áo cũ.

Não bộ không phân biệt "thật" với "lặp lại"

Có một sự thật sinh học mà rất ít người tự nhủ "tạm thời" dám nhìn vào: cơ thể bạn không biết chữ "tạm".

Năm 2021, nghiên cứu của McCloskey và Johnson trên tạp chí Personality and Individual Differences xác nhận một mối liên hệ hai chiều giữa tính cách và thói quen. Thói quen lặp đi lặp lại không chỉ phản chiếu con người ta, chúng nặn ra con người ta. Qua cơ chế tự động hóa hành vi, những gì ta làm lặp lại đủ nhiều sẽ chìm xuống dưới tầng ý thức, đông cứng thành cấu trúc, rồi thành tính cách [1]. Cái bạn diễn mỗi ngày, não bộ ghi lại như cái bạn là.

Hãy hình dung buổi sáng của bạn. Mùi cà phê nguội bốc lên từ chiếc cốc bạn quên uống. Ngoài đường tiếng xe đã đông. Bạn ngồi vào bàn làm việc, lấy tay áo lau vội mép bàn, rồi bắt đầu thêm một ngày nữa của con người "tạm thời". Mỗi cái lau bàn ấy, mỗi lần bạn nuốt câu nói thật, là một lần não siết chặt thêm một sợi dây thần kinh. Hai mươi năm là khoảng bảy nghìn buổi sáng. Bảy nghìn lần lặp.

Nghiên cứu năm 2021 còn chỉ ra một điều khó nghe hơn. Ở những người dễ bất ổn cảm xúc, cảm xúc tiêu cực và hành vi xấu có xu hướng tự nuôi lẫn nhau, khóa chặt vào nhau [1]. Cái buồn nuôi cái thói quen làm mình buồn; rồi cái thói quen ấy lại quay về nuôi cái buồn. Một vòng tròn tự siết.

Cái "self giả" không phải lớp trang điểm, nó là móng nhà

Ở đây tôi cần đập vỡ một ảo tưởng dễ chịu mà có lẽ bạn đang ôm: ảo tưởng rằng "con người thật" của bạn vẫn còn nguyên vẹn bên dưới lớp thỏa hiệp, chờ ngày được lau sạch và mang ra dùng.

Nhà phân tâm học người Anh D. W. Winnicott dành cả sự nghiệp nghiên cứu cái ông gọi là false self, bản ngã giả. Kết luận của ông không hề an ủi. Winnicott cho rằng bản ngã giả không phải lớp trang điểm tạm thời; nó hình thành như một cơ chế phòng vệ rồi dần trở thành kiến trúc vận hành của cả nhân cách [2]. Ông viết một câu mà tôi đã đọc đi đọc lại nhiều lần:

"Kỳ vọng của người khác có thể trở nên tối quan trọng, phủ lên hoặc trực tiếp mâu thuẫn với cảm thức tự ngã gốc, cái tự ngã nối liền với chính gốc rễ của sự tồn tại con người." — D. W. Winnicott (1960) [2]

"Phủ lên." Không phải đứng cạnh, không phải khoác bên ngoài. Phủ lên, như đất phủ lên một cái giếng. Càng nhiều năm thỏa hiệp, lớp đất càng dày, và mạch nước trong dưới đáy càng khó với tới, đến mức có ngày bạn quên nó từng ở đó.

Nhà tâm lý học nhân văn Carl Rogers gọi khoảng cách giữa con người thật và con người ta gồng lên để vừa lòng người khác là incongruence, sự không tương thích. Và ông cảnh báo: khi khoảng cách này kéo dài, các cơ chế phòng vệ, sự bóp méo, sự chối bỏ, ngày một cứng lại, cho đến khi cái vỏ giả trở thành lớp vận hành duy nhất bạn còn biết cách dùng [8]. Lớp vỏ không mỏng đi theo năm tháng. Nó dày lên.

Khi nỗi đau khoác lên mình bộ áo của bản chất

Có một câu tôi nghe rất nhiều từ những người đã thỏa hiệp lâu năm: "Tôi vốn là người như vậy mà." Câu này nghe như một sự thật điềm tĩnh về bản thân. Thực ra nó là một vết sẹo đang giả làm khuôn mặt.

Lý thuyết bất lực học được, được Abramson, Seligman và Teasdale tái cấu trúc năm 1978, mô tả cơ chế này chính xác đến rợn người. Khi con người liên tục rơi vào những tình huống họ tin mình không kiểm soát nổi, họ dần dựng lên một kiểu giải thích "ổn định, toàn cục, nội tại": tôi như thế này, ở khắp mọi nơi, mãi mãi [3]. Cái ban đầu chỉ là một hoàn cảnh tạm thời, qua đủ số lần lặp, hóa thành một tuyên ngôn về bản chất.

Nghe lại ba chữ trong ngoặc: tôi như thế này (nội tại), ở khắp mọi nơi (toàn cục), mãi mãi (ổn định). Đó chính là phản đề của chữ "tạm thời". Và đây mới là điều cay đắng: tâm trí bạn có thể đang nói "tạm thời" ngoài cửa miệng, trong khi tầng sâu của nó đã ký vào bản hợp đồng "mãi mãi" từ lâu rồi.

Snyder và Swann, trong nghiên cứu kinh điển năm 1978, lắp thêm một mắt xích nữa của cái bẫy. Hành vi lặp lại trong môi trường xã hội sẽ tạo ra một thực tế xã hội xác nhận đúng cái hình ảnh bản thân đó [4]. Bạn diễn vai người dễ chịu, mọi người quanh bạn đối xử với bạn như người dễ chịu, và sự đối xử ấy quay lại đóng dấu lên trán bạn cái nhãn dễ chịu. Tệ hơn, lý thuyết tự-xác-minh của Swann cho thấy con người chủ động đi tìm sự xác nhận cho hình ảnh bản thân đang có, kể cả khi hình ảnh đó tiêu cực [4]. Ta thà đúng còn hơn được tự do.

Tâm trí viết lại quá khứ để bạn khỏi phải đổi thay

Còn một lý do nữa khiến chữ "tạm thời" hóa nguy hiểm, và nó nằm ở cách bộ nhớ của bạn vận hành.

Tổng quan nghiên cứu năm 2023 của Sedikides và cộng sự trên Annual Review of Psychology cho thấy con người dùng tính liên tục của bản ngã theo thời gian một cách có chiến lược, để bảo vệ và nâng đỡ hình ảnh bản thân hiện tại. Nghĩa là ngay cả khi danh tính hiện tại đang tiêu cực, tâm trí vẫn tự nhiên hóa nó thành "tôi luôn luôn là như vậy", dựng lên một rào cản ngăn ta thấy được rằng mình đã đổi khác dần dần từ lúc nào không hay [5].

Đây là cú lừa cuối cùng, và êm ái nhất. Bạn không nhận ra mình đã trở thành con người thỏa hiệp, vì tâm trí đã khéo léo kể lại câu chuyện rằng bạn vốn luôn là người đó. Cái "tạm thời" bị xóa khỏi cuốn băng. Nhà phân tâm học Erich Fromm gọi sản phẩm của quá trình này là pseudo-self, một bản ngã giả mà chính người mang nó tin là thật [6]. Fromm phân biệt rạch ròi, bằng một câu sắc như dao:

"Bản ngã gốc là cái khởi sinh ra mọi hoạt động tinh thần. Bản ngã giả chỉ là một kẻ đóng thế, đại diện cho cái vai mà người ta được cho là phải diễn." — Erich Fromm, Escape from Freedom (1941) [6]

Fromm chỉ ra điều khiến cơ chế này nguy hiểm nhất: nó vô hình. Phần lớn quyết định trong đời ta, ông lập luận, không thực sự là của ta, chúng được gợi ý từ bên ngoài, nhưng ta trải nghiệm chúng như mong muốn của chính mình [6]. Bạn tưởng mình đang chờ đợi, thực ra bạn đang sống. Bạn tưởng đây là phòng chờ, thực ra đây là nhà.

Mỗi giờ đều là một lá phiếu, kể cả giờ bạn không bỏ

Tôi đã nói nhiều điều nặng. Giờ tôi muốn trao bạn một thứ khác, không phải để xoa dịu, mà để cầm lấy.

Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần kinh sống sót qua Auschwitz, viết một điều mà tôi tin là nền cho toàn bộ câu hỏi hôm nay. Frankl cho rằng danh tính con người không phải thứ được trao cho hay bị lấy đi, nó được làm ra qua từng quyết định nhỏ trong từng hoàn cảnh [10]:

"Mỗi ngày, mỗi giờ đều trao cho ta cơ hội đưa ra một quyết định, quyết định xem ta có chịu khuất phục trước những thế lực đe dọa tước đoạt chính bản thân ta hay không." — Viktor E. Frankl, Man's Search for Meaning (1959) [10]

Đọc lại cụm "mỗi giờ". Frankl không nói về một quyết định lớn lao nào đó ở cuối con đường. Ông nói về cái giờ này. Giờ bạn đang đọc dòng chữ này. Nếu hai mươi năm thỏa hiệp được dệt nên từ bảy nghìn buổi sáng, thì nó cũng có thể bắt đầu được tháo ra từ một buổi sáng. Không phải bằng một cú nhảy ngoạn mục, mà bằng một lựa chọn nhỏ, lặp lại, theo hướng ngược lại.

Nhà nghiên cứu Brené Brown, sau hơn một thập kỷ nghiên cứu định tính, phân biệt hai thứ ta hay nhầm: fitting in (gắng vừa khít) và true belonging (thuộc về thật sự). "Thỏa hiệp tạm thời", bà chỉ ra, thực ra là chiến lược fitting in, chứ không phải giai đoạn chờ để được belong [9]. Và bà viết câu này, mà tôi xin để lại đây như một viên sỏi cuối:

"Thuộc về thật sự không đòi hỏi bạn thay đổi con người mình; nó đòi hỏi bạn là con người mình." — Brené Brown, Braving the Wilderness (2017) [9]

Vậy thì, khi nào?

Tôi sẽ không trả lời câu hỏi này thay bạn, vì bất kỳ câu trả lời nào tôi đưa ra cũng chỉ thành một cái áo khoác khác để bạn mặc lên việc trì hoãn. Thay vào đó, tôi để lại vài viên sỏi để bạn tự ném xuống cái giếng của mình mà nghe độ sâu.

Winnicott nhắc rằng cái tự ngã gốc nối với gốc rễ tồn tại của bạn vẫn ở đó dù bị phủ, nghĩa là đào nó lên là việc khả thi, dẫu khó [2]. McCloskey và Johnson nhắc rằng nếu lặp lại tạo nên con người, thì một chuỗi lặp lại mới cũng làm được như thế, sinh học không thiên vị chiều nào [1]. Frankl nhắc rằng cánh cửa nằm ở giờ này chứ không phải năm sau [10]. Còn Sartre, lạnh lùng nhất, nhắc rằng việc bạn chờ "đúng thời điểm" cũng là một quyết định bạn đang ký tên vào, ngay lúc này [7].

Có lẽ câu hỏi thật không phải "khi nào tôi ngừng thỏa hiệp". Có lẽ nó là: tôi còn định gọi cái nhà mình đang ở là phòng chờ thêm bao nhiêu buổi sáng nữa, trước khi tôi thừa nhận đó là nhà, rồi mới quyết xem mình có muốn ở lại trong đó hay không?

Một lời nhắc nhẹ trước khi bạn khép trang này. Nếu khi đào xuống mà chạm phải một tầng đau quá sâu, một khoảng trống khiến bạn chông chênh đến mức khó thở, thì đó không phải lúc gắng tự mình bê tảng đá. Đó là lúc tìm một nhà trị liệu, hoặc ít nhất một người bạn thật sự tin tưởng để ngồi cùng. Đào gốc rễ là việc nên có người bên cạnh. Bạn không phải làm một mình.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào đến tận cùng gốc rễ những vấn đề của con người, không dừng ở lớp vỏ dễ nhìn. Cách tiếp cận ở đây là soi một câu hỏi từ nhiều góc, ghép tâm lý học thực chứng với triết học hiện sinh, rồi trả lại cho bạn quyền tự rút ra kết luận của riêng mình, thay vì đưa cho bạn một câu trả lời đã đóng gói sẵn.

Nguồn tham khảo

[1] McCloskey, K., & Johnson, B. T. "You are what you repeatedly do: Links between personality and habit". Personality and Individual Differences, Vol. 181, 111000 (2021). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8562686/

[2] Winnicott, D. W. "Ego distortion in terms of true and false self" (1960), trong The Maturational Process and the Facilitating Environment (1965, Hogarth Press). https://en.wikipedia.org/wiki/True_self_and_false_self

[3] Abramson, L. Y., Seligman, M. E., & Teasdale, J. D. "Learned helplessness in humans: Critique and reformulation". Journal of Abnormal Psychology, 87(1), 49–74 (1978). https://www.semanticscholar.org/paper/Learned-helplessness-in-humans:-critique-and-Abramson-Seligman/ef52775276f83a46162a9b364335d9ee5ee73b99

[4] Snyder, M., & Swann, W. B., Jr. "Behavioral Confirmation in Social Interaction: From Social Perception to Social Reality". Journal of Experimental Social Psychology, 14, 148–162 (1978). https://www.researchgate.net/publication/222205593_Behavioral_Confirmation_in_Social_Interaction_From_Social_Perception_to_Social_Reality

[5] Sedikides, C., Hong, E. K., & Wildschut, T. "Self-Continuity". Annual Review of Psychology, 74, 333–361 (2023). https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-psych-032420-032236

[6] Fromm, Erich. Escape from Freedom. Farrar & Rinehart, New York (1941). https://www.panarchy.org/fromm/escapefreedom.html

[7] Sartre, Jean-Paul. Being and Nothingness (L'Être et le Néant). Gallimard, Paris (1943). https://en.wikipedia.org/wiki/Bad_faith_(existentialism)

[8] Rogers, Carl R. Client-Centered Therapy: Its Current Practice, Implications, and Theory. Houghton Mifflin, Boston (1951). https://www.simplypsychology.org/carl-rogers.html

[9] Brown, Brené. Daring Greatly (2012), Gotham Books; và Braving the Wilderness (2017), Random House. https://brenebrown.com/books-audio/

[10] Frankl, Viktor E. Man's Search for Meaning. Beacon Press, Boston (1959). https://www.themarginalian.org/2013/03/26/viktor-frankl-mans-search-for-meaning/