"Đúng thời điểm" có khi chỉ là cái tên đẹp bạn đặt cho "không bao giờ"

Có một câu bạn đã nói với chính mình nhiều lần đến mức không còn nghe thấy nó nữa. "Đợi đúng thời điểm rồi tôi sẽ sống thật." Đợi con lớn thêm chút. Đợi xong dự án này. Đợi tổn thương cũ lành lại. Câu nói ấy nghe có lý đến mức không ai dám cãi, kể cả bạn.

Nhưng tôi muốn kéo ghế ngồi xuống cạnh bạn một lát, rót cho bạn ly nước, rồi hỏi khẽ: cái thời điểm bạn đang đợi đó, nó có thật không? Hay nó chỉ là một cái tên sang trọng bạn đặt cho một thứ khác, một thứ tên là "không bao giờ"?

Tôi không hỏi để buộc tội. Tôi hỏi vì tôi cũng từng đứng đúng chỗ bạn đang đứng.

Cái đồng hồ không bao giờ điểm giờ

Hãy để ý một điều kỳ lạ. Cái "đúng thời điểm" bạn đợi luôn nằm ở thì tương lai. Nó chưa bao giờ là hôm nay. Hôm qua nó cũng là ngày mai. Và sang năm, khi bạn nhìn lại hôm nay, bạn sẽ thấy hôm nay lẽ ra đã là một thời điểm tốt, chỉ là lúc đó bạn không nhận ra.

Đây không phải trùng hợp. Đây là cách bộ não được lập trình. Các nhà tâm lý gọi nó bằng một cái tên khô khan: temporal discounting, sự giảm giá trị theo thời gian. Một phần thưởng càng nằm xa trong tương lai thì não bạn càng định giá nó thấp đi, theo một đường cong dốc đứng [1]. "Sống thật ngay bây giờ" đòi can đảm, đòi mạo hiểm, đòi đối mặt. "Sống an toàn bây giờ rồi để dành sống thật cho sau" thì dễ chịu hơn nhiều. Mà bộ não, vốn lười và sợ đau, luôn vớ lấy cái dễ chịu.

Giáo sư Piers Steel, sau khi tổng hợp 691 tương quan từ hàng trăm nghiên cứu, kết luận trì hoãn là một thất bại tự điều chỉnh bản thân dạng nguyên mẫu. Và yếu tố dự báo mạnh nhất không phải sự lười, mà là task aversiveness, tức mức độ một việc khiến ta thấy khó chịu, sợ hãi, muốn né [1]. Ông định nghĩa trì hoãn rất sắc: đó là sự trì hoãn tự nguyện một hành động đã định, dù biết rõ mình sẽ chịu thiệt vì điều đó [1].

Đọc lại chỗ in nghiêng đó chậm thôi. Dù biết rõ mình sẽ chịu thiệt. Bạn không ngu. Một phần trong bạn biết rất rõ rằng càng đợi, bạn càng mất. Vậy mà bạn vẫn đợi. Vì sao?

Trì hoãn không phải lười, nó là cách bạn dỗ một nỗi sợ

Đây là chỗ hầu hết lời khuyên trên đời hiểu sai về bạn. Họ tưởng bạn thiếu kỷ luật, thiếu một cuốn sổ kế hoạch bìa da, thiếu cái app nhắc việc. Họ tưởng đây là chuyện quản lý thời gian.

Không phải. Hai nhà nghiên cứu Fuschia Sirois và Timothy Pychyl chỉ ra rằng trì hoãn về bản chất là một chiến lược điều chỉnh cảm xúc ngắn hạn: ta sửa tâm trạng của hiện tại bằng cách né nhiệm vụ, còn cái giá thì đẩy hết sang bản ngã tương lai [2]. Khi nghĩ đến chuyện sống thật, nói lời thật, rời bỏ thứ không hợp, một cơn lo âu dâng lên trong ngực bạn. Và trì hoãn dập tắt cơn lo âu đó ngay lập tức. Nó là liều giảm đau tức thì. Bạn thở ra. Bạn thấy nhẹ.

Một nghiên cứu can thiệp năm 2022 trên 148 sinh viên xác nhận điều này lạnh như dao. Khi người ta được huấn luyện kỹ năng điều chỉnh cảm xúc suốt chín tuần, hành vi trì hoãn giảm rõ rệt; và phân tích cho thấy chính kỹ năng cảm xúc, chứ không phải kỹ năng lập kế hoạch, mới là cơ chế làm nên thay đổi [5]. Kết luận của họ thẳng đến mức tôi phải đọc hai lần: trì hoãn chủ yếu là vấn đề cảm xúc, không phải vấn đề thời gian.

Nói cách khác, "đợi đúng thời điểm" không phải một kế hoạch. Nó là một liều an thần. Và như mọi liều an thần, nó hết tác dụng rất nhanh, rồi bạn lại thèm liều tiếp. "Đợi thêm chút." "Khi nào xong việc này." "Năm sau."

Đây là sự thật mất lòng đầu tiên tôi cần đặt lên bàn: bạn không đang chờ một thời điểm, bạn đang trốn một cảm xúc. Nhưng tin tốt nằm ngay trong sự thật đó. Vì một cảm xúc thì có thể tập chịu đựng được, còn một "thời điểm hoàn hảo" thì không bao giờ chịu đến để bạn chờ.

Người mà bạn hứa sẽ sống thay là một người lạ

Giờ tôi muốn dẫn bạn tới điều khiến tôi lặng người khi đọc lần đầu.

Khi bạn nói "sau này tôi sẽ sống thật", bạn đang giao cuộc đời đáng sống cho một người: cái-tôi-tương-lai của bạn. Cái người sẽ dũng cảm hơn. Rảnh hơn. Đã lành lặn. Bạn tin tưởng người đó, ký gửi hết giấc mơ vào tài khoản của người đó.

Nhưng nhà thần kinh học Hal Hershfield đã đưa người ta vào máy quét fMRI và thấy một điều khiến cả giới tâm lý sững lại. Khi ta nghĩ về cái-tôi-tương-lai, vùng não rACC của ta hoạt động giống hệt như khi ta nghĩ về một người lạ, chứ không giống chút nào với khi ta nghĩ về bản thân hôm nay. Mức độ "xa lạ hóa" ấy còn dự báo trực tiếp việc ta sẽ vứt bỏ tương lai để đổi lấy hiện tại dễ chịu [3]. Hershfield viết một câu tôi muốn khắc lên tường:

"Nếu người ta xem cái-tôi-tương-lai như một người lạ, thì về mặt lý trí họ chẳng có cớ gì để dành tiền cho chính mình hơn là cho một người dưng." [3]

Bạn thấy chưa. Khi bạn nói "để dành chuyện sống thật cho sau này", não bạn nghe ra một câu khác: để dành chuyện sống thật cho một người lạ nào đó. Mà ai lại hi sinh hôm nay vì một người lạ? Thế là bạn không hi sinh. Bạn chỉ hứa. Rồi cái người lạ đó, khi đến lượt, lại quay sang nhìn một người lạ khác xa hơn nữa, và hứa tiếp. Càng thấy mình ít kết nối với cái-tôi-tương-lai, người ta càng trì hoãn nhiều và càng ít đầu tư cho ngày mai [4].

Đó là lý do "đúng thời điểm" cứ lùi mãi. Không phải vì thời điểm chưa tới, mà vì người được giao nhiệm vụ sống thật chưa bao giờ là bạn của hôm nay. Mỗi sáng, bạn lại đẩy việc đó cho người đứng sau lưng mình một ngày.

Triết học gọi đúng tên trò này: tự lừa dối

Có người đã đặt tên cho trò này từ rất lâu, trước khi có máy quét não. Jean-Paul Sartre gọi nó là mauvaise foi, sự thiếu trung thực với chính mình, hay "ngụy tín" [6].

Theo Sartre, con người luôn có hai mặt. Một là facticity: hoàn cảnh cứng, sự kiện thật. Bạn có ba đứa con. Bạn đang nợ. Bạn mệt. Hai là transcendence: bạn vẫn luôn có thể chọn khác đi. Ngụy tín là khi ta cố tình quên đi cái tự do thứ hai và núp sau cái hoàn cảnh thứ nhất. Câu "tôi phải chờ điều kiện phù hợp" chính là một ví dụ kinh điển của ngụy tín [6]. Nó hô biến một lựa chọn thành một thứ nghe như định mệnh. "Tôi đâu có lựa chọn, hoàn cảnh chưa cho phép mà." Nghe thật vô tội. Nhưng đó là một lời nói dối ngọt ta tự thì thầm.

Heidegger còn đi xa hơn. Ông nói phần lớn chúng ta sống trong cái ông gọi là das Man, cái-tôi-đám-đông [7]. Ta tan vào "người ta": người ta lập gia đình xong mới làm điều mình thích, người ta phải ổn định cái đã, người ta đợi đúng tuổi. "Người ta" là một cái tên không khuôn mặt, mà núp sau nó thì an toàn, vì rốt cuộc chẳng ai phải chịu trách nhiệm. "Thời điểm chưa đến" là câu nói của das Man. Nó không phải tiếng nói của bạn. Nó là tiếng đám đông vọng qua miệng bạn.

Còn Erich Fromm, trong Escape from Freedom, đặt tay đúng lên vết thương: con người khao khát tự do, nhưng khi thực sự được tự do, ta lại thấy cô đơn và lo âu đến mức tự nguyện vứt bỏ nó để đổi lấy cảm giác an toàn [8]. Có thứ tự do "khỏi", thoát khỏi ràng buộc. Và có thứ tự do "để", để tự thể hiện, để sống thật. Cái thứ hai đòi can đảm. Còn "đợi đúng thời điểm" là cách êm ái nhất để chạy trốn khỏi cái tự do thứ hai mà vẫn giữ được thể diện.

Cái giá bạn đang trả mà chưa nhìn thấy hóa đơn

Đến đây bạn có thể nghĩ: thôi được, tôi trì hoãn, nhưng ít ra tôi an toàn. Sống thật thì rủi ro, còn chờ đợi thì có mất gì đâu.

Đây là chỗ tôi phải nói thẳng, dù nó cứa vào da. Chờ đợi không miễn phí. Nó chỉ là loại hóa đơn được gửi tới rất muộn.

Irvin Yalom, giáo sư danh dự ngành tâm thần học ở Stanford và một trong những nhà trị liệu hiện sinh lớn nhất thế kỷ, đã ngồi cùng hàng nghìn người ở cuối đời. Ông rút ra một định luật khiến tôi rùng mình:

"Cuộc đời bạn càng ít được sống, nỗi sợ cái chết của bạn càng lớn." [9]

Đọc kỹ nhé. Người ta vẫn tưởng kẻ sợ chết nhất là kẻ sống mãnh liệt, vì họ nhiều thứ để mất. Yalom nói ngược lại [9]. Kẻ sợ chết nhất là người chưa từng sống, vì sâu trong lòng họ biết mình đã bỏ lỡ, đã hoãn, đã đợi một thời điểm chẳng bao giờ tới, và giờ thì hết giờ. Cái bạn tưởng là nơi trú ẩn an toàn, cuộc đời trì hoãn ấy, thật ra là nguồn của nỗi sợ sâu nhất. Mùi cà phê nguội trên bàn lúc ba giờ sáng, khi bạn nằm thao thức và một câu hỏi không tên cào nhẹ trong ngực: mình đang đợi cái gì vậy? Đó chính là tờ hóa đơn được gửi đến, từng đêm một.

Viktor Frankl, người sống sót qua trại tập trung và sáng lập liệu pháp ý nghĩa, đưa ra một liều thuốc đắng mà tỉnh. Ông gọi nó là mệnh lệnh chống lại sự trì hoãn cuộc sống [10]: hãy sống như thể bạn đang sống lần thứ hai, và như thể lần đầu bạn đã hành động sai y như bạn sắp hành động bây giờ. Câu ấy buộc bạn đối diện với điều mà "đợi đúng thời điểm" được sinh ra để giúp bạn quên: thời gian là hữu hạn, và không có lượt chơi thứ hai để sống cho đúng. Cái bạn làm hôm nay là chung cuộc. Nó không phải bản nháp.

Vậy "đúng thời điểm thật" có tồn tại không?

Tôi không muốn bạn gập trang này lại với ấn tượng rằng mọi sự chờ đợi đều là hèn nhát. Không phải vậy. Có sự chuẩn bị thật: học một kỹ năng, gom đủ vốn, chữa một vết thương đủ sâu để không mang nó đi gieo rắc. Khác biệt không nằm ở chỗ bạn có đợi hay không, mà nằm ở một câu hỏi.

Brené Brown, nhà nghiên cứu đã dành hơn hai mươi năm để hiểu về can đảm và tổn thương, viết một câu giúp ta phân biệt: ta có thể chọn can đảm, hoặc ta có thể chọn thoải mái, nhưng ta không thể có cả hai cùng một lúc.

Đó là phép thử. Cái "đúng thời điểm" của bạn đang phục vụ điều gì, sự can đảm hay sự thoải mái? Một sự chờ đợi lành mạnh có ngày kết thúc cụ thể, có hành động đang được làm ngay hôm nay, có một cái giá bạn đang sẵn lòng trả. Một sự trì hoãn ngụy trang thì luôn co giãn: hễ ngày hẹn gần đến, nó lại lùi ra. Nó chẳng đòi bạn làm gì hôm nay. Nó chỉ đòi bạn thấy yên tâm hôm nay.

Hãy hỏi mình thật khẽ: nếu tôi biết chắc thời điểm này sẽ không bao giờ "đúng" hơn được nữa, không bao giờ bớt sợ hay bớt rủi ro hơn lúc này, thì tôi sẽ làm gì? Câu trả lời bật ra trong nửa giây đầu, trước khi lý trí kịp dựng hàng rào, thường là điều bạn thật sự muốn. Phần còn lại chỉ là cái hàng rào.

Một lời nhắn dịu hơn, trước khi bạn gập trang lại

Tôi đã nói nhiều điều cứng. Giờ để tôi nói một điều mềm.

Việc bạn đọc đến tận đây, đọc một bài khơi đúng chỗ đau mà không bỏ chạy, đã là dấu hiệu rằng phần muốn sống thật trong bạn vẫn còn thở. Nó chưa chết. Nó chỉ đang bị một nỗi sợ rất con người đè lên. Bạn không yếu đuối vì đã trì hoãn; bạn chỉ là người, với một bộ não được nặn ra để né đau và một trái tim được dạy phải đợi cho phải phép. Không ai đáng bị mắng vì điều đó.

Nếu lúc này trong bạn có một nỗi nặng lớn hơn cả chuyện trì hoãn, nếu ý nghĩ "mình bỏ lỡ cả đời rồi" tối đến mức bạn không thấy lối ra, thì xin đừng ngồi một mình với nó. Hãy nói với một người bạn tin tưởng, hoặc tìm tới một nhà trị liệu. Những đêm tối nhất không phải lúc để tự xử một mình; chúng là lúc để có một bàn tay bên cạnh. Việc tìm người để dựa vào không phải là bỏ cuộc. Nó chính là một hành động sống thật, có khi là hành động sống thật đầu tiên. Nếu bạn đang ở Việt Nam và cần một đường dây khẩn cấp, số 115 là tuyến cấp cứu y tế chung.

Còn nếu nỗi nặng ấy chỉ vừa đủ để bạn thấy bồn chồn, thấy không cam tâm, thì hãy giữ lấy cái bồn chồn đó. Đừng dập tắt nó bằng một liều "để mai tính" nữa. Nó đang cố nói với bạn điều gì đó.

Tôi không trả lời thay bạn được câu hỏi mở đầu. Nhưng tôi xin gửi bạn vài viên sỏi nhỏ để bạn tự ném xuống cái giếng của mình, nghe xem nó sâu tới đâu:

• Của Steel: việc bạn đang đợi khiến bạn khó chịu ở điểm nào, và bạn có dám gọi tên cái khó chịu đó ra, thay vì gọi nó là "chưa đúng lúc"? [1]
• Của Hershfield: cái-tôi của bạn năm năm sau, bạn đang đối xử với người đó như chính mình, hay như một người lạ mà bạn vô tư bắt gánh hết những gì hôm nay bạn không dám làm? [3]
• Của Yalom: nếu một năm nữa thôi là tất cả những gì bạn còn, có điều gì trong cái "đợi đúng thời điểm" của bạn lập tức hóa buồn cười? [9]
• Của Sartre: câu "tôi phải chờ" của bạn, bóc lớp vỏ định mệnh ra, bên dưới có phải là một lựa chọn mà bạn không muốn thừa nhận là của mình? [6]

Bốn viên sỏi. Bốn tiếng vọng khác nhau. Cái giếng là của bạn, và chỉ bạn nghe được nó sâu tới đâu.

Chỉ xin bạn một điều. Lần tới, khi câu "đợi đúng thời điểm rồi tôi sẽ sống thật" trượt ra khỏi miệng bạn trơn tru như mọi khi, hãy dừng lại nửa nhịp. Thử thay nó bằng câu thật hơn, xem nó có còn dễ nói không.

Về tác giả

DonQuaan chuyên đào đến tận gốc rễ những vấn đề của con người, nơi nỗi đau hay ẩn mình dưới những lý do nghe rất hợp lý. Cách viết ở đây không nhằm đưa ra câu trả lời đóng gói sẵn, mà soi nhiều góc từ tâm lý học và triết học để bạn tự nghiệm ra phần thuộc về riêng mình. Tôi tin rằng sự thật, dù đắng, vẫn dịu hơn một lời an ủi giữ bạn ở yên trong hố.

Nguồn tham khảo

[1] Piers Steel. "The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure". Psychological Bulletin, 133(1), 65–94 (2007). DOI: 10.1037/0033-2909.133.1.65. https://www.semanticscholar.org/paper/The-nature-of-procrastination:-a-meta-analytic-and-Steel/6f8d79c9fa1bde18bad2fb5c5cf12b9e530d8829

[2] Fuschia M. Sirois & Timothy A. Pychyl. "Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation: Consequences for Future Self". Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127 (2013). DOI: 10.1111/spc3.12011. https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/spc3.12011

[3] Hal E. Hershfield, G. E. Wimmer & B. Knutson. "Saving for the Future Self: Neural Measures of Future Self-Continuity Predict Temporal Discounting". Social Cognitive and Affective Neuroscience, 4(1), 85–92 (2009). https://academic.oup.com/scan/article/4/1/85/1613040

[4] Hal E. Hershfield. "Future Self-Continuity: How Conceptions of the Future Self Transform Intertemporal Choice". Annals of the New York Academy of Sciences, 1235, 30–43 (2011). https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2011.06201.x

[5] Schuenemann, L., Scherenberg, V., von Salisch, M. & Eckert, M. "'I'll Worry About It Tomorrow' – Fostering Emotion Regulation Skills to Overcome Procrastination". Frontiers in Psychology (2022). DOI: 10.3389/fpsyg.2022.780675. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8980531/

[6] Jean-Paul Sartre. "Jean-Paul Sartre". Stanford Encyclopedia of Philosophy (ed. Thomas R. Flynn). https://plato.stanford.edu/entries/sartre/

[7] Steven Crowell (ed.). "Existentialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/existentialism/

[8] Erich Fromm. "Escape from Freedom" (1941, Farrar & Rinehart). Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom

[9] Irvin D. Yalom. "Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death". Jossey-Bass, 2008. https://www.goodreads.com/work/quotes/2067246-staring-at-the-sun-overcoming-the-terror-of-death

[10] Viktor E. Frankl. "Man's Search for Meaning". Beacon Press, 1998, p. 114. https://www.goodreads.com/quotes/460516-this-emphasis-on-responsibleness-is-reflected-in-the-categorical-imperative