Rủi ro của việc không hành động: cái giá của một đời chưa từng được sống

Có một loại rủi ro không bao giờ làm bạn giật mình.

Nó không đến trong một cú điện thoại lúc nửa đêm. Nó không gây ra tiếng động, không có ngày giờ, không có một khoảnh khắc rõ ràng để bạn chỉ tay vào mà nói "đó, chính nó đã hủy hoại tôi". Nó là thứ rủi ro bạn nuôi trong nhà mình suốt mười năm, hai mươi năm, mà vẫn nghĩ rằng mình đang an toàn.

Bạn được dạy cách sợ những rủi ro ồn ào: nghỉ việc rồi thất bại, tỏ tình rồi bị từ chối, mở một thứ gì đó rồi sạt nghiệp. Nhưng đã có ai từng ngồi xuống, cầm bút, tính cho bạn cái giá của con đường còn lại chưa? Cái giá của việc cứ ở yên. Cái giá của một buổi sáng nữa thức dậy trong chính cuộc đời bạn đã chán, rồi tự nhủ "để mai".

Bài viết này không khuyên bạn liều. Nó chỉ làm một việc mà ít ai làm cho bạn: đặt cả hai hóa đơn lên bàn cạnh nhau.

Bộ não bạn gian lận khi tính sổ

Trước khi nói về can đảm, phải nói về một trò bịp. Bộ não con người không tính toán công bằng giữa hành động và không hành động. Nó gian lận, và gian lận một cách có hệ thống.

Có một thiên kiến mang tên omission bias — thiên kiến bỏ qua hành động. Một phân tích tổng hợp lớn năm 2022, gộp 21 mẫu nghiên cứu với 49 hiệu ứng, đã xác nhận điều này với độ mạnh đáng kể (g = 0,45): con người nhất quán đánh giá tổn hại do không làm gì là ít sai hơn, ít đáng trách hơn tổn hại do đã làm, ngay cả khi hậu quả của hai bên hoàn toàn như nhau [1].

Đọc lại câu đó một lần nữa. Cùng một mức thiệt hại. Nhưng nếu nó đến từ việc bạn đã hành động, bạn thấy mình tội lỗi. Nếu nó đến từ việc bạn đã ngồi yên, bạn thấy mình vô can.

Đây chính là cái lỗ hổng kế toán trong đầu bạn. Khi cân nhắc rời bỏ một công việc rút cạn mình, bạn cộng đủ mọi rủi ro của việc đi: lương mất, mặt mũi, lời ra tiếng vào. Nhưng cột bên kia, chi phí của việc ở lại thêm năm năm nữa, bạn để trống. Não bạn không tự điền vào ô đó. Nó mặc định rằng "không làm gì" là điểm zero, là vạch trung lập, là nơi không có giá phải trả.

Nói thẳng điều này, dù mất lòng: không có ô zero nào cả. Mỗi ngày bạn không chọn là một ngày bạn đã chọn — chọn cái cũ. Chỉ là cái hóa đơn của lựa chọn đó được trả góp, mỗi tháng một ít, âm thầm đến mức bạn không nghe thấy tiếng trừ tiền.

Có một thiên kiến anh em đứng cạnh, gọi là status quo bias, thiên kiến nguyên trạng. Nghiên cứu nền tảng của Samuelson và Zeckhauser cho thấy người ta bám vào hiện trạng một cách phi lý, kể cả khi thay đổi rõ ràng có lợi hơn, bởi họ sợ cái mất do thay đổi nhiều hơn là khao khát cái được tương đương [4]. Bộ não bạn không trung lập. Nó là một luật sư biện hộ cho việc đứng yên.

Hối tiếc không phân rã đều theo thời gian

Bộ não còn một cú lừa thứ hai, tinh vi hơn, và nó dính tới thời gian.

Trong ngắn hạn, đúng là hành động làm ta hối tiếc nhiều hơn. Bạn nói một câu dại, bạn đầu tư một khoản hỏng, bạn nhắn tin lúc say, và bạn quằn quại. Cảm giác đó cháy rất rát. Cho nên não bạn rút ra một bài học nghe có vẻ khôn ngoan: thôi, đừng làm gì cho lành.

Đó là cái bẫy. Vì hối tiếc không phân rã đều.

Hai nhà tâm lý học của Đại học Cornell, Thomas Gilovich và Victoria Medvec, đã đo cái mà họ gọi là "hồ sơ thời gian của hối tiếc". Phát hiện của họ, sau này được tái lập với gần một nghìn người tham gia [3], là một trong những sự thật đắt giá nhất mà tâm lý học từng tặng cho loài người:

"Hối tiếc gần đây thường xoay quanh những lỗi lầm do hành động, nhưng hối tiếc dài hạn thường liên quan đến những việc ta đã không làm." — Thomas Gilovich & Victoria Husted Medvec, Cornell University, The temporal profile to the experience of regret (1994) [2]

Nghĩa là gì? Cái rát của hành động sai sẽ nguội. Một năm sau, hai năm sau, bạn kể lại chuyện đã nói câu dại như một giai thoại, thậm chí còn cười. Nhưng cái lạnh của việc đã-không-làm thì không nguội. Nó đông lại. Người con gái bạn đã không dám ngỏ lời. Chuyến đi bạn đã hoãn mãi. Lời xin lỗi bạn nuốt vào. Mười năm sau, chúng vẫn nằm đó, không tan, và mỗi lần chạm vào lại buốt y như ngày đầu.

Bộ não tính theo cảm giác ngắn hạn nên nó chọn không hành động. Nhưng cuộc đời được kết toán theo hối tiếc dài hạn. Bạn đang cầm sai cái thước.

Ly cà phê nguội trên cái bàn không xứng

Để tôi kéo chuyện ra khỏi biểu đồ một chút.

Có một người tôi từng biết, sáng nào cũng pha một ly cà phê rồi đặt lên góc bàn làm việc. Sáng nào ly đó cũng nguội đi mà không uống hết. Không phải vì bận. Mà vì một thói quen kỳ lạ: cứ ngồi vào bàn là thấy mình chưa xứng với cái bàn ấy. Mở laptop lên, định viết cái dự án ấp ủ ba năm, rồi lại đóng vào, đi rửa thêm vài cái chén cho "đầu óc thông thoáng đã". Tiếng nước chảy ở bồn rửa lúc ba giờ chiều trở thành âm thanh quen thuộc của sự trì hoãn.

Ly cà phê nguội đó, nhìn kỹ, là cả một đời thu nhỏ. Một thứ được pha ra mỗi sáng với đầy hy vọng, rồi để đó cho lạnh. Người ta hay tưởng tượng cái chết của một giấc mơ là một biến cố lớn. Không. Nó là một ngàn buổi sáng cà phê nguội, không cái nào đủ nghiêm trọng để bạn báo động.

Khoa học thần kinh có tên cho trạng thái này, và cái tên không dịu dàng. Năm 1967, Seligman và Maier phát hiện hiện tượng bất lực học được: sinh vật sau khi trải qua những tình huống không thể kiểm soát sẽ ngừng cố gắng, kể cả khi cánh cửa thoát đã mở ngay trước mặt [5]. Ở con người, nó cào ra ba khoảng trống: không còn động cơ để thử, không còn nhận ra mình có lựa chọn, và một sự tê liệt trong cảm xúc.

Đây là chỗ tôi cần thẳng với bạn. Sự không hành động không phải là một trạng thái đứng yên hiền lành. Nó là một quá trình học. Mỗi lần bạn lùi, bạn dạy cho chính mình bài học rằng cánh cửa đóng. Làm đủ nhiều lần, bạn sẽ tin điều đó đến mức ngừng cả việc nhìn về phía cửa. Người ta không ở yên rồi mới bất lực; người ta ở yên cho đến khi tin rằng mình bất lực. Cái giá khủng khiếp nhất của việc không hành động không nằm ở những thứ bạn bỏ lỡ, mà ở con người bạn dần biến thành: một kẻ không còn tin mình có thể.

Khoảng trống mang tên "sống để làm gì"

Có hai người đàn ông đã đi qua địa ngục theo nghĩa đen và mang về cho chúng ta cùng một tấm bản đồ.

Viktor Frankl, bác sĩ thần kinh người Áo, sống sót qua các trại tập trung Đức Quốc Xã. Ông gọi căn bệnh của con người hiện đại là existential vacuum, khoảng trống hiện sinh: cảm giác trống rỗng, chán nản, vô nghĩa của một cuộc đời không được sống. Và ông nhận xét một điều mà thời nay càng đúng: khi cuộc đấu tranh để sinh tồn lắng xuống, một câu hỏi mới trồi lên — sống sót để làm gì [11]. Sự không hành động không bao giờ trả lời được câu đó. Nó chỉ kéo dài thêm sự im lặng.

Frankl để lại một câu mà tôi muốn bạn giữ:

"Mọi thứ có thể bị lấy đi khỏi một con người, trừ một điều: tự do cuối cùng của con người, quyền chọn thái độ của mình trong bất cứ hoàn cảnh nào, quyền chọn lối đi của riêng mình." — Viktor E. Frankl, người sáng lập Logotherapy, Man's Search for Meaning (1946) [10]

Sartre, từ một góc khác, gọi cái sự lảng tránh tự do ấy là mauvaise foi, sự tự lừa dối. Theo cách diễn giải hàn lâm về tư tưởng của ông, người ta rơi vào tự lừa dối khi tự thu mình vào hoàn cảnh cố định để chối bỏ tự do của chính mình: "tôi đâu làm gì khác được", "tôi vốn là người như vậy" [8]. Đó là câu thần chú của mọi cuộc đời chưa được sống. Nó nghe như sự khiêm tốn, nhưng thực ra là một cánh cửa thoát hiểm khỏi trách nhiệm.

Erich Fromm thì chỉ thẳng vào cái giá. Trong Escape from Freedom, ông mô tả cơ chế phổ biến nhất mà con người dùng để trốn tự do: sự phục tùng tự động. Cá nhân ngừng là chính mình, khoác lên nhân cách mà văn hóa phát cho, trở thành một bánh răng trong cỗ máy lớn [9]. Và Fromm không để bạn yên với cái giá đó:

"Cá nhân ngừng là chính mình... Người từ bỏ cái tôi riêng và trở thành một cỗ máy tự động sẽ không còn thấy cô đơn hay lo âu nữa. Nhưng cái giá phải trả thì cao: đó là sự đánh mất chính bản thân mình." — Erich Fromm, Escape from Freedom (1941) [9]

Bạn thấy chưa, cả ba người — một sống sót qua trại tập trung, một triết gia, một nhà phân tâm — đều chỉ về cùng một chỗ. Cái yên ổn của việc không hành động được mua bằng một thứ tiền tệ duy nhất: chính bạn.

Hóa đơn cuối cùng, viết bởi người sắp đi

Có một loại bằng chứng không phòng thí nghiệm nào tạo ra được. Nó đến từ những chiếc giường bệnh.

Bronnie Ware, một y tá chăm sóc giảm nhẹ người Úc, dành tám năm bên cạnh những người ở tuần cuối của đời. Bà ghi lại điều họ hối tiếc. Và hối tiếc đứng đầu, vượt lên trên tất cả, không phải là một việc đã làm:

"Tôi ước mình đã có can đảm sống một cuộc đời đúng với bản thân, chứ không phải cuộc đời người khác kỳ vọng ở tôi." — Bronnie Ware, The Top Five Regrets of the Dying (2011) [7]

Không ai trên giường bệnh nói "tôi ước mình đã ít liều hơn". Họ nói ngược lại. Họ tiếc vì đã không dám.

Và nếu một y tá nghe lời trăng trối nghe có vẻ chưa đủ "khoa học" với bạn, thì đây là nghiên cứu theo dõi con người dài nhất lịch sử. Đại học Harvard đã theo chân hàng nghìn người suốt 85 năm, từ 1938. Khi những người tham gia bước vào tuổi tám mươi và nhìn lại, điều họ tiếc nhất không phải tiền bạc hay sự nghiệp, mà là đã không dành đủ thời gian cho những người họ yêu thương [6].

"Chúng ta cứ ảo tưởng rằng sẽ còn nhiều thời gian, nhưng không có đâu. Khi những người trong nghiên cứu của chúng tôi bước vào tuổi tám mươi... điều họ hối tiếc nhất là đã không dành đủ thời gian cho những người mình quan tâm." — Robert Waldinger, MD, Giáo sư Tâm thần học Harvard, giám đốc Harvard Study of Adult Development [6]

Nghiên cứu này còn đi xa hơn một lời khuyên đạo đức. Nó cho thấy cô đơn — hệ quả của việc không hành động trong vun đắp quan hệ — khiến sức khỏe suy giảm sớm hơn, não lão hóa nhanh hơn, và tuổi thọ ngắn lại [6]. Việc không gọi điện cho người bạn thương không phải chuyện cảm xúc. Nó là một rủi ro tử vong có số liệu.

Đó là điều khủng khiếp nhất về cái giá của việc không hành động: hóa đơn của nó luôn đến đúng vào lúc bạn không còn cách nào trả.

Vậy phải làm gì với tất cả những điều này

Tôi đã hứa từ đầu sẽ không bảo bạn liều, và tôi giữ lời. Liều lĩnh mù quáng cũng chỉ là một dạng trốn tránh khác, trốn việc suy nghĩ.

Điều tôi muốn để lại không phải một câu trả lời, mà vài viên sỏi để bạn tự ném xuống cái giếng của mình, nghe xem nó sâu đến đâu.

Từ Gilovich và Medvec, viên sỏi này: hãy thử tưởng tượng bạn ở tuổi tám mươi, nhìn lại quyết định hôm nay. Cái rát của hành động sai sẽ nguội, nhưng cái lạnh của việc không làm thì đông lại mãi. Bạn đang dùng thước nào để đo?

Từ omission bias, viên sỏi này: lần tới khi bạn liệt kê rủi ro của việc thay đổi, hãy cầm bút điền nốt cái cột bạn vẫn để trống — chi phí của việc ở yên thêm năm năm nữa. Đặt hai hóa đơn cạnh nhau. Đừng để não gian lận.

Từ Seligman, viên sỏi này: nếu bạn đã ở yên lâu đến mức không còn tin mình có thể đổi, thì vấn đề không phải là bạn không thể, mà là bạn đã học rằng mình không thể. Bất lực học được thì cũng có thể học lại được, bắt đầu từ một hành động nhỏ đủ để chứng minh cánh cửa vẫn mở.

Và từ Frankl, viên cuối cùng: tự do cuối cùng không ai lấy được của bạn là quyền chọn. Kể cả khi chưa làm được gì lớn, hôm nay bạn vẫn còn quyền chọn lối đi của mình.

Một lời thật lòng để khép lại, dành riêng cho ai đang đọc những dòng này mà thấy ngực nặng đến mức không thở nổi: nếu sự tê liệt đã kéo dài, đã chạm tới mức bạn không còn thấy lý do để ở lại với cuộc đời này, thì đó không còn là chuyện của ý chí hay can đảm nữa. Đó là lúc cần một người. Hãy nói với một nhà trị liệu, hoặc chỉ cần một người bạn tin tưởng. Nếu cơn nặng ngực ấy đang dâng lên ngay lúc này, bạn có thể gọi 115 để được hỗ trợ y tế khẩn cấp. Tìm sự nâng đỡ không phải là bỏ cuộc. Đó chính là hành động dũng cảm nhất mà bài viết này đang nói tới.

Ly cà phê trên bàn bạn vẫn còn ấm. Còn ấm, là còn chưa muộn.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào đến tận gốc rễ của những vấn đề thuộc về con người, nơi tâm lý học, khoa học thần kinh và triết học hiện sinh gặp nhau. Cách viết ở đây không nhằm xoa dịu bạn, mà nhằm soi đèn vào đúng chỗ tối để bạn tự thấy đường đi của mình.

Nguồn tham khảo

[1] Yeung, S. K., Yay, T., & Feldman, G. "Action and Inaction in Moral Judgments and Decisions: Meta-Analysis of Omission Bias Omission-Commission Asymmetries". Personality and Social Psychology Bulletin, 48(10), 1499–1515. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/01461672211042315

[2] Gilovich, T., & Medvec, V. H. "The temporal profile to the experience of regret". Journal of Personality and Social Psychology, 67(3), 357–365 (1994). https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-3514.67.3.357

[3] Yeung, S. K., & Feldman, G. "Revisiting the Temporal Pattern of Regret in Action Versus Inaction: Replication of Gilovich and Medvec (1994) With Extensions Examining Responsibility". Collabra: Psychology, 8(1), Article 37122. https://online.ucpress.edu/collabra/article/8/1/37122/190272/Revisiting-the-Temporal-Pattern-of-Regret-in

[4] Samuelson, W., & Zeckhauser, R. "Status quo bias in decision making". Journal of Risk and Uncertainty, 1(1), 7–59. https://link.springer.com/article/10.1007/BF00055564

[5] Seligman, M. E. P., & Maier, S. F. "Failure to escape traumatic shock". Journal of Experimental Psychology, 74(1), 1–9 (1967). https://www.semanticscholar.org/paper/Failure-to-escape-traumatic-shock.-Seligman-Maier/5c3039c987cb43c6f765f0a0bbcfd5ca168c25d3

[6] Waldinger, R. J., & Schulz, M. S. The Good Life: Lessons From the World's Longest Scientific Study of Happiness. Simon & Schuster, 2023. Harvard Study of Adult Development. https://www.adultdevelopmentstudy.org/

[7] Ware, Bronnie. The Top Five Regrets of the Dying: A Life Transformed by the Dearly Departing. Hay House, 2011. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3377309/

[8] Flynn, T. "Jean-Paul Sartre". Stanford Encyclopedia of Philosophy (2022). https://plato.stanford.edu/entries/sartre/

[9] Fromm, Erich. Escape from Freedom. Farrar & Rinehart, 1941. https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom

[10] Frankl, Viktor E. Man's Search for Meaning. Beacon Press (nguyên tác tiếng Đức 1946). https://en.wikipedia.org/wiki/Man%27s_Search_for_Meaning

[11] Frankl, Viktor E. Man's Search for Meaning — khái niệm existential vacuum. Beacon Press. https://en.wikipedia.org/wiki/Man%27s_Search_for_Meaning