Mất hết vai trò trong một đêm: còn lại con người nào trong bạn?

Ba giờ sáng. Bạn tỉnh giấc trong một căn phòng không còn là của bạn. Tài khoản trống. Hộp thư không ai gửi. Cái chức danh từng ký dưới chữ ký đã bốc hơi. Không ai gọi tên bạn nữa, vì cái tên đó vốn luôn được gọi kèm một vai: giám đốc, mẹ, người-có-nhà-có-xe, người-được-nể. Gỡ hết những thứ ấy ra trong một đêm. Rồi bạn ngồi đó, trong bóng tối, kéo chăn lên vì lạnh, với một câu hỏi lạnh hơn cả căn phòng: còn lại ai?

Tôi không định trả lời câu đó hộ bạn. Nó là câu không ai trả lời hộ được. Nhưng tôi muốn cùng bạn ngồi xuống, lật từng lớp một, soi đèn vào chỗ mà ban ngày bạn không dám soi. Vì sự thật hơi mất lòng: rất nhiều người trong chúng ta chưa từng gặp con người thật của mình. Ta chỉ quen mặt cái vỏ.

Khi cái vỏ tốt đến mức bạn tưởng nó là bạn

Có một nhà phân tâm học người Anh tên Donald Winnicott dành cả đời cúi xuống quan sát hàng nghìn đứa trẻ và mẹ chúng. Ông để lại một cặp khái niệm mà mỗi lần đọc lại tôi vẫn thấy gai người: True Self và False Self [1].

True Self là cái tôi tự phát. Đứa trẻ khóc khi đói, cười khi vui, chìa tay ra khi muốn được bế — nó thật vì nó không tính toán. Nhưng khi môi trường sớm không đáp lại, khi đứa trẻ học được rằng cái tôi thật của mình không được đón nhận, rằng phải ngoan, phải làm vừa lòng thì mới được thương, một lớp vỏ tuân thủ mọc lên trùm lấy cái lõi. Winnicott gọi lớp vỏ đó là False Self. Nó sinh ra để che chắn. Vấn đề nằm ở chỗ nó làm việc đó quá giỏi.

Người sống bằng False Self có thể thành công rực rỡ: lương cao, được khen, đứng trên bục nhận giải. Mà bên trong thì rỗng, thấy mình giả, thấy mình như chết dần từ phía trong dù mọi chỉ số bên ngoài đều xanh [1]. Bạn có bao giờ tan một buổi tiệc được tung hô, về nhà, đóng cửa, rồi một nỗi cô đơn không lý do nào ập tới? Đó không phải bạn yếu đuối. Đó là khoảng cách giữa con người được vỗ tay ngoài kia và con người đang ngồi trên mép giường.

Vậy nên câu hỏi "mất hết vai trò thì còn lại ai" có một mặt sau ít người nói tới. Với một số người, mất vai trò không phải mất mình mà là lần đầu tiên gặp mình. Cái đêm tưởng là sụp đổ ấy, đôi khi, là cái đêm lớp vỏ nứt ra đủ rộng để thứ bên trong thở được.

Vai trò không xấu — đồng hóa với nó mới là cái bẫy

Tôi cần nói rõ kẻo bạn hiểu lầm. Vai trò không phải tội đồ. Làm mẹ là một vai đẹp, làm người có nghề là điều đáng quý. Cái bẫy không nằm ở việc có vai, mà ở chỗ bạn trở thành nó đến mức không còn gì khác sau lưng.

Triết gia Jean-Paul Sartre mô tả điều này bằng hình ảnh người hầu bàn trong quán cà phê [2]. Anh ta bưng khay hơi quá nhanh, cúi đầu hơi quá sâu, diễn cái-vai-hầu-bàn một cách hoàn hảo đến mức lộ ra rằng anh đang diễn. Sartre viết:

"Không nghi ngờ gì, theo một nghĩa nào đó tôi là một người hầu bàn quán cà phê — bằng không tôi đã có thể tự gọi mình là nhà ngoại giao hay phóng viên rồi. Nhưng nếu tôi là người hầu bàn, thì điều đó không thể theo kiểu hữu-thể-tự-tại. Tôi là người hầu bàn theo cách của việc là cái mà tôi không là." [2]

Cái trạng thái tự nhốt mình vào một vai rồi quên mất rằng mình tự do hơn thế, Sartre gọi là bad faith, sự tự lừa dối [2]. Người sống trong bad faith bám vào vai trò như bám vào một định nghĩa đúc bằng bê tông: "Tôi là giám đốc", "Tôi là trụ cột". Để rồi khi cái vai bị rút đi, họ không còn câu nào nói tiếp sau hai chữ "Tôi là". Câu cụt ngay tại đó, lửng lơ.

Cốc cà phê nguội trên bàn lúc này không còn chỉ là cà phê. Nó là thứ bạn pha mỗi sáng cho con người mà bạn vẫn đóng vai, chứ không phải cho con người thật đang ngồi đây. Bạn rót nó cho cái danh, không phải cho cái lưỡi mình.

Tại sao ta thà ôm cái vỏ còn hơn đối diện tự do

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng một điều mất lòng: phần lớn chúng ta không bám vào vùng an toàn vì ngu dại. Ta bám vì tự do làm ta khiếp.

Erich Fromm viết hẳn một cuốn về chuyện này, Escape from Freedom [3]. Lập luận của ông sắc như dao cạo. Con người khao khát tự do, nhưng khi cầm được nó trong tay, ta thường vứt đi, bởi tự do kéo theo cô đơn và trách nhiệm, mà hai thứ đó nặng quá sức. Thay vào đó ta chọn cái Fromm gọi là automaton conformity: hòa tan hoàn toàn vào kỳ vọng xã hội, khoác lên mình bộ đồng phục tâm hồn, nghĩ điều người ta nghĩ, muốn điều người ta muốn. Ta đánh mất cái tôi thật và lắp vào chỗ trống một pseudo self, cái tôi giả [3].

Cái giá thì Fromm không kiêng dè khi nói ra: "Sự mất đi cái tôi và việc thay thế nó bằng một pseudo self khiến cá nhân rơi vào trạng thái bất an sâu sắc" [3]. Bạn thấy cái vòng oái oăm chưa? Vùng an toàn được dựng lên để xua bất an, cuối cùng lại đẻ ra chính bất an. Vì sâu trong xương tủy, bạn vẫn biết: cái được người ta thương chưa chắc là bạn.

Còn một lớp nữa, sâu hơn, sinh học hơn. Khi ta sống quá lâu trong cảnh làm gì cũng không xoay chuyển được kết quả, não học một bài học độc: ngừng cố. Năm 1967, hai nhà tâm lý Seligman và Maier làm thí nghiệm kinh điển về cái họ gọi là learned helplessness, bất lực học được [5]. Những con vật bị đặt vào hoàn cảnh không lối thoát lặp đi lặp lại, về sau, khi lối thoát đã mở toang ngay trước mặt, vẫn nằm im chịu trận. Chúng đã học rằng giãy giụa là vô nghĩa nên thôi không buồn thử [5]. Mô hình này về sau thành nền tảng thực nghiệm để hiểu trầm cảm ở người.

Tôi kể chuyện này không phải để bạn thấy mình là con vật trong lồng. Mà để bạn nhẹ lòng một chút. Nếu lâu nay bạn không dám bước khỏi vùng an toàn dù nó ngột ngạt, có thể đó không phải vì bạn hèn. Có thể bạn đã bị một chuỗi trải nghiệm dạy cho tin rằng cánh cửa nào cũng khóa. Tin tốt nằm ngay trong cái tên: bất lực là học được. Mà cái gì học được thì học lại được.

Thứ không ai cướp nổi, kể cả khi cướp sạch

Nếu có một người trên đời đủ tư cách trả lời câu hỏi "tước hết thì còn gì", người đó là Viktor Frankl. Ông không suy luận trong phòng làm việc ấm áp. Ông sống qua trại tập trung Đức Quốc xã, nơi người ta bị lột theo nghĩa đen nhất: tên thay bằng dãy số xăm vào da tay, quần áo, tóc, nghề nghiệp, gia đình — tất cả bị tước trong vài giờ [4]. Đúng cái kịch bản "trong một đêm" mà câu hỏi này đặt ra, nhưng ở mức tàn khốc nhất loài người từng dựng nên.

Và Frankl phát hiện một điều khiến Man's Search for Meaning được Thư viện Quốc hội Mỹ xếp vào nhóm sách ảnh hưởng nhất nước Mỹ, in 16 triệu bản, dịch ra 52 thứ tiếng [4]. Ông viết:

"Mọi thứ đều có thể bị tước khỏi một con người trừ một thứ: tự do cuối cùng của con người — chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào, chọn con đường của riêng mình." [4]

Đó là câu trả lời gần nhất mà tôi dám đưa, và tôi cố tình không gói nó lại cho gọn. Khi vai trò, lương bổng, cái tên người ta gọi đều bị rút đi, cái còn lại không phải một danh tính cố định để bạn nắm cho chắc tay. Cái còn lại là khả năng chọn. Mỏng manh hơn một chức danh nhiều. Nhưng không ai cạy được nó khỏi bạn.

Frankl còn cảnh báo: khi cấu trúc bên ngoài đổ sụp mà bên trong rỗng ý nghĩa, ta rơi vào cái ông gọi là existential vacuum, khoảng trống hiện sinh [4]. Và khoảng trống đó sẽ bị lấp, bằng cách này hay cách khác — bằng nghiện ngập, bằng tê liệt, bằng cơn cuồng nộ vô cớ. Vũ trụ không chịu nổi chân không, tâm hồn cũng vậy. Câu hỏi không phải "khoảng trống có bị lấp không", mà "bạn để gì lấp nó".

Cái vỏ được giữ chặt nhất bằng một thứ keo tên là xấu hổ

Tới đây bạn có thể hỏi: nếu cái vỏ làm tôi khổ đến thế, sao tôi không tháo phắt nó ra? Vì có một thứ keo dán nó vào da bạn, mạnh hơn lý trí nhiều. Tên nó là xấu hổ.

Brené Brown, giáo sư nghiên cứu ở Đại học Houston, bỏ ra hơn 20 năm phỏng vấn và phân tích để hiểu thứ này [8]. Bà tách bạch rạch ròi hai thứ người ta hay lẫn: tội lỗi là "tôi làm điều xấu", còn xấu hổ là "tôi xấu", một niềm tin rằng mình có khuyết tật căn bản nào đó khiến mình không xứng được thương, được thuộc về [8]. Và bà chỉ ra chỗ chí mạng: xấu hổ sống và phình to trong im lặng. "Xấu hổ rút sức mạnh của nó từ việc không thể nói thành lời" [8].

Bạn càng giấu cái phần mình cho là đáng xấu hổ, nó càng phình. Để khỏi bị nhìn thấy phần đó, bạn mặc giáp: cầu toàn, chiều lòng mọi người, kiểm soát từng chi tiết. Mỗi tấm giáp lại là một mảnh của cái False Self mà Winnicott nói tới. Hóa ra cái vỏ không phải bạn lười tháo. Bạn sợ tháo. Vì dưới nó là một niềm tin âm ỉ: nếu người ta thấy con người thật, người ta sẽ quay lưng đi.

Sự thật mất lòng nằm ở đây. Chính tấm áo giáp bạn mặc để khỏi bị bỏ rơi lại là thứ chặn bạn được kết nối thật. Người ta chỉ thương nổi con người họ được thấy. Mà bạn thì không cho ai thấy. Lối ra Brown chỉ không dễ chịu, nhưng rõ: cái bà gọi là vulnerability, dám để mình bị tổn thương, dám cho người khác nhìn vào phần chưa hoàn hảo, không phải yếu đuối. Nó là cánh cửa duy nhất dẫn tới kết nối thật [8].

Hóa ra bạn chưa từng được làm bằng vai trò

Có một hiểu lầm nằm tận gốc của cả câu hỏi này: rằng bản sắc của ta được xây bằng vai trò và địa vị. Dữ liệu nói ngược lại.

Đại học Harvard chạy một nghiên cứu theo dõi hơn 1.300 người liên tục từ năm 1938, nghiên cứu dọc dài nhất về đời người [7]. Sau hơn 80 năm, kết luận làm nhiều người sững lại: thứ tiên đoán bạn khỏe và hạnh phúc ở tuổi 80 không phải tiền, không phải chức, chẳng phải IQ hay gene, mà là chất lượng các mối quan hệ của bạn ở tuổi 50 [7]. Mức hài lòng với những quan hệ thân tình tiên đoán sức khỏe thể chất còn tốt hơn cả chỉ số cholesterol. Giám đốc nghiên cứu, bác sĩ tâm thần Robert Waldinger ở Harvard, nói một câu trần trụi: "Cô đơn giết người. Nó mạnh ngang hút thuốc hay nghiện rượu" [7].

Câu đó không phải ẩn dụ cho đẹp. John Cacioppo, người khai sinh ngành thần kinh học xã hội ở Đại học Chicago, đo được nó ngay trong cơ thể: cô đơn mãn tính đẩy cortisol lên, phá giấc ngủ, làm hệ miễn dịch yếu đi, và đặt não vào trạng thái cảnh giác cao độ thường trực [6]. Não người cô đơn nhận diện tín hiệu đe dọa xã hội ở 116 mili-giây thay vì 252, nghĩa là nó đã gạt sang chế độ sinh tồn, rồi tự bóp méo thực tại thành một vòng lặp cô lập ngày càng siết chặt [6].

Điều này nói gì về câu hỏi của chúng ta? Nếu bản sắc và sức khỏe tâm lý được neo trong kết nối chứ không phải trong vai trò, thì mất vai trò chỉ thật sự là khủng hoảng khi cái vai đó đã âm thầm thay thế kết nối — khi bạn dùng cái chức để khỏi phải thân với ai, dùng sự bận rộn để khỏi ngồi yên với chính mình. Nhà tâm lý nhân văn Carl Rogers gọi cái khoảng cách giữa con người thật và con người trình diễn là incongruence [9]. Nó lớn lên mỗi khi bạn sống theo những "điều kiện xứng đáng" mà người khác cài vào bạn từ nhỏ: phải thế này mới được thương [9]. Trị liệu, với Rogers, chẳng qua là kiên nhẫn thu hẹp khoảng cách ấy lại.

Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống giếng

Tôi đã hứa không trả lời thay bạn, nên tôi giữ lời. Thay cho một kết luận gói sẵn, tôi để lại đây mấy viên sỏi, mỗi chuyên gia một viên, để bạn tự ném xuống cái giếng câu hỏi của mình rồi lắng nghe nó vọng lại tiếng gì.

Winnicott đưa bạn viên này: thử để ý, trong một ngày, đâu là lúc bạn tự phát và đâu là lúc bạn tuân thủ để được chấp nhận. Đếm xem bên nào nhiều hơn.

Sartre đưa viên kia: viết câu "Tôi là..." rồi xóa hết vai trò, chức danh, vật sở hữu khỏi câu đó. Còn lại chữ gì? Ngồi với khoảng trống sau dấu ba chấm, đừng vội lấp.

Frankl đặt vào tay bạn viên nặng nhất: nếu sáng mai tỉnh dậy mất sạch như câu hỏi mô tả, thái độ nào bạn vẫn có thể chọn? Vì đó, chứ không phải cái tên người ta gọi, mới là phần của bạn không ai cướp nổi.

Và Brown thả viên cuối: có một điều về bạn mà bạn đang giấu vì sợ nói ra sẽ mất kết nối. Thử nói nó với một người. Chỉ một người an toàn thôi cũng được.

Cái vỏ rồi sẽ có lúc nứt, do một đêm mất hết, hay do chính bạn chủ động cạy nó ra trước khi đời làm hộ. Tôi không biết dưới vỏ là gì, vì đó là việc của bạn. Tôi chỉ chắc một điều: có thứ gì đó ở dưới. Bằng không thì cái vỏ đã chẳng nặng đến thế.

Nếu đọc tới đây mà ngực bạn thắt lại, đầu nghĩ tới những điều tối, xin đừng ngồi một mình với nó. Hãy nói với một chuyên gia tâm lý, hoặc một người bạn tin tưởng; ở Việt Nam có đường dây nóng Ngày Mai hỗ trợ khủng hoảng tâm lý. Tháo vỏ là việc khó, và việc khó thì không nên làm một mình.

Về tác giả

DonQuaan quen đào đến tận gốc rễ những vấn đề thuộc về con người, không dừng ở triệu chứng mà soi xuống cái lõi nơi nỗi đau bắt đầu. Ở đây tôi không bán cho bạn một câu trả lời gọn gàng. Tôi đưa đèn, chỉ chỗ tối, và đứng cạnh trong lúc bạn nhìn vào.

Nguồn tham khảo

[1] Winnicott, D. W. "Ego Distortion in Terms of True and False Self". The Maturational Processes and the Facilitating Environment (International Universities Press / Oxford Academic, 1965; bản gốc 1960). https://academic.oup.com/book/1192/chapter/140028848

[2] Sartre, Jean-Paul. Being and Nothingness (L'Être et le Néant). Gallimard, Paris, 1943. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/sartre/

[3] Fromm, Erich. Escape from Freedom (The Fear of Freedom). Farrar & Rinehart, New York, 1941. https://en.wikipedia.org/wiki/Erich_Fromm

[4] Frankl, Viktor E. Man's Search for Meaning. Beacon Press, Boston (bản tiếng Anh 1959; bản gốc tiếng Đức 1946). https://en.wikipedia.org/wiki/Man%27s_Search_for_Meaning

[5] Seligman, M. E. P., & Maier, S. F. "Failure to Escape Traumatic Shock". Journal of Experimental Psychology, 74(1), 1–9, 1967. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6032570/

[6] Cacioppo, John T. & Patrick, William. Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W. W. Norton & Company, 2008. https://www.johncacioppo.com/books/loneliness-human-nature-and-the-need-for-social-connection/

[7] Waldinger, Robert J. & Schulz, Marc S. Harvard Study of Adult Development — "What Makes a Good Life?". Harvard Medical School / Harvard Gazette, 2017/2023. https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/over-nearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a-healthy-and-happy-life/

[8] Brown, Brené. Atlas of the Heart (2021) / Daring Greatly (2012). Random House / Avery. https://positivepsychology.com/shame-resilience-theory/

[9] Rogers, Carl R. Client-Centered Therapy (1951) / On Becoming a Person (1961). Houghton Mifflin. https://www.simplypsychology.org/carl-rogers.html