"Lựa chọn an toàn" của bạn: quyết định trưởng thành, hay nỗi sợ đã quyết thay rồi dán nhãn lên trên?

Ba giờ sáng. Bạn nằm nghiêng, kéo chăn lên tận cằm, mắt mở trừng trừng nhìn trần nhà. Ngoài đường một chiếc xe đi đêm rít qua rồi tắt lịm vào im lặng. Còn trong đầu bạn, cái quyết định đã chốt hôm qua đang gặm. Ban ngày bạn gọi nó là "chín chắn". Ba giờ sáng nó không cho bạn ngủ.

Tôi không định nói cho bạn biết quyết định đó đúng hay sai. Tôi không ở trong da thịt bạn. Cái tôi muốn làm khó hơn thế: đi vòng quanh một câu hỏi mà phần lớn chúng ta né cả đời, để cuối cùng bạn tự soi được. Cái bạn gọi là "lựa chọn an toàn" — đó là bạn chọn, hay nỗi sợ đã chọn thay rồi bạn dán cái nhãn "trưởng thành" lên trên cho đỡ đau?

Có một thứ ngụy trang giỏi đến mức bạn tưởng nó là chính mình

Hãy bắt đầu từ chỗ khó chịu. Triết gia Jean-Paul Sartre đặt tên cho một trạng thái của con người mà ông gọi là bad faith (mauvaise foi): sự tự lừa dối. Đó là khi ta phủ nhận tự do của chính mình để khỏi phải gánh trách nhiệm về nó [2]. Ví dụ kinh điển của ông là người hầu bàn đang diễn vai một người hầu bàn. Anh ta đi đứng, cúi chào, bưng bê như thể "làm hầu bàn" là bản chất cố định, chứ không phải một vai anh ta đang chọn diễn từng phút.

Sartre xác quyết rằng không một hoàn cảnh nào, dù là gì, có thể buộc ý thức phản ứng theo một cách duy nhất; và mọi sự áp bức, theo ông, đều dựng trên nền tự lừa dối [2]. Hiểu cho thật: khi bạn nói "tôi không có lựa chọn nào khác", đó chính là một hành động của bad faith. Bạn đang chọn tin rằng mình không được chọn. Con người, Sartre nói, bị "kết án phải tự do". Và đây là phần cay nghiệt — cái nhãn "trưởng thành" mà ta dán lên những lần co lại, lắm khi chỉ là lớp sơn bóng phủ lên một lần ta trốn.

Tôi sẽ nói thẳng một câu mất lòng, rồi đưa bạn lối ra. Gọi nỗi sợ là sự khôn ngoan không làm bạn khôn ngoan hơn; nó chỉ làm nỗi sợ khó bị phát hiện hơn thôi. Lối ra không nằm ở chỗ tự sỉ vả. Lối ra nằm ở chỗ học cách phân biệt hai thứ trông y hệt nhau từ bên ngoài.

Hai động cơ giống hệt nhau ở vỏ, ngược nhau ở lõi

Đây là chỗ khoa học bước vào và làm rõ điều mà triết học mới chỉ gọi tên.

Hai nhà tâm lý học Richard Ryan và Edward Deci, qua Thuyết Tự Quyết (Self-Determination Theory) — được kiểm chứng trên phân tích tổng hợp 486 mẫu và hơn 205.000 người tham gia — tách hai loại động lực có thể đứng sau cùng một hành vi [5]. Một là động lực tự chủ: bạn làm vì điều đó thật sự là của bạn. Hai là động lực kiểm soát, trong đó có một dạng họ gọi là "introjected regulation" — hành động bị thúc đẩy bởi nỗi sợ và áp lực đã nội tâm hóa, nhưng người trong cuộc vẫn cảm thấy như thể mình đang tự chọn [5].

Đọc lại câu đó. Vẫn cảm thấy như thể mình đang tự chọn. Đó là toàn bộ vấn đề. Hai người có thể cùng ở lại một công việc, một mối quan hệ, một thành phố; nhìn bên ngoài giống hệt nhau. Nhưng một người ở lại vì yêu, một người ở lại vì sợ, và chính người sau cũng không phân biệt nổi — vì nỗi sợ đã được sơn lại thành "lý trí".

Nhà phân tâm học xã hội Erich Fromm gọi cơ chế này bằng một cái tên lạnh người: automaton conformity, sự tuân phục kiểu cái máy. Trong Escape from Freedom (1941), Fromm lập luận rằng cá nhân vô thức hấp thụ niềm tin và hành vi của xã hội xung quanh, rồi cảm nhận chúng như thể là lựa chọn của chính mình [1]. Một ảo tưởng về chủ thể tính. Fromm viết:

"Con người hiện đại vẫn lo âu và bị cám dỗ giao nộp tự do của mình cho đủ loại nhà độc tài, hoặc đánh mất nó bằng cách tự biến mình thành một bánh răng nhỏ trong cỗ máy — ăn no, mặc ấm, mà không phải một con người tự do, chỉ là một cái máy." [1]

Ăn no, mặc ấm, ổn định: Fromm không phản đối những thứ đó. Ông chỉ ra rằng chúng có thể là một cái chuồng — dễ chịu đến mức ta thôi nhìn ra song sắt.

Vì sao "thoát khỏi" chưa phải là tự do

Fromm để lại cho ta một lưỡi dao mổ rất sắc khi ông tách freedom from khỏi freedom to [1]. Tự do khỏi — khỏi cha mẹ, khỏi nghèo, khỏi một mối quan hệ cũ — chưa phải là tự do. Đó mới chỉ là cởi trói. Tự do thật là freedom to: tự do để sống đúng tiềm năng của mình, dám là cái mình có thể là.

Và đây là nơi nhiều người mắc kẹt. Họ thoát ra được rồi đứng yên. Họ rời một thứ kìm hãm rồi tự dựng một cái chuồng mới gọn gàng hơn, có rèm cửa, có lịch trình, và gọi đó là đã yên ổn. "Tôi đã tự do rồi mà." Chưa đâu. Bạn mới chỉ thôi bị giam ở chỗ cũ. Câu Fromm đặt ra, và tôi đặt lại cho bạn, là: được cởi trói rồi, bạn có dám bước không, hay bạn đứng ngay tại cửa và gọi cái ngưỡng cửa đó là nhà?

Bộ não bạn được lập trình để chọn cái quen, kể cả khi cái quen làm bạn héo

Giờ ta đi xuống tầng sâu nhất, chỗ mà ý chí của bạn ít quyền lực hơn bạn tưởng.

Năm 1967, Martin Seligman và Steven Maier tại Đại học Pennsylvania làm một thí nghiệm về sau đặt nền cho khái niệm bất lực tập nhiễm (learned helplessness). Những con vật từng bị gây sốc mà không cách nào kiểm soát, về sau, khi đã có sẵn lối thoát ngay trước mặt, vẫn nằm im chịu đựng — vì chúng đã học được rằng hành động chẳng tạo ra khác biệt nào [3]. Ba thiếu hụt cốt lõi mà hai ông mô tả: mất động lực để cố, không còn nhận ra cơ hội thoát, và một cảm giác bất lực bao trùm [3].

Con người không khác mấy. Chỉ là ta tinh vi hơn. Ta không nằm im trong câm lặng, ta nằm im trong lý lẽ. "Bây giờ chưa đúng thời điểm." "Thực tế phải thế thôi." "Đợi ổn định đã." Đó là ngôn ngữ của con vật đã thôi tin vào lối thoát, được dịch sang tiếng người trưởng thành.

Có một lý do thần kinh học rất cụ thể cho việc này. Một nghiên cứu peer-reviewed trên Neuropsychopharmacology (2022) mô tả cơ chế: hạch hạnh nhân (amygdala) phát hiện và mã hóa mối đe dọa, còn vỏ não trước trán bụng-giữa (vmPFC) là phần cần thiết để kìm phản ứng sợ lại [4]. Ở người mang rối loạn lo âu, vmPFC hoạt động kém trong khi amygdala hoạt động quá mức, và né tránh trở thành phản xạ mặc định [4]. Nhưng chi tiết tàn nhẫn nhất, cũng là chi tiết quan trọng nhất cả bài, là điều này: sự né tránh củng cố chính nỗi sợ — bằng cách ngăn ta tiếp xúc với tác nhân kích hoạt, nó xóa luôn mọi cơ hội để học lại rằng mối đe dọa kia thật ra không nguy hiểm [4].

Đọc kỹ chỗ đó. Mỗi lần bạn né, bạn không chỉ bỏ lỡ một cơ hội. Bạn đang dạy lại cho bộ não rằng cái bạn né là đáng sợ thật. Né tránh không phải dấu chấm hết của một nỗi sợ; nó là thức ăn nuôi nỗi sợ đó béo lên. "Lựa chọn an toàn" lặp đi lặp lại không làm bạn an toàn hơn — nó làm thế giới của bạn nhỏ lại từng ngày, mà mỗi lần thu nhỏ bạn lại thấy nhẹ nhõm, vì amygdala vừa được xoa dịu thêm một liều.

Cái "tôi" đứng ra chọn — có chắc đó là bạn không?

Tới đây tôi muốn hỏi một câu khó. Cái phần trong bạn đứng ra đưa ra "lựa chọn an toàn" kia — bạn có chắc đó là bạn thật không?

Nhà phân tâm học người Anh D. W. Winnicott cho ta một khung để nhìn. Ông mô tả False Self, Cái Tôi Giả, hình thành từ thuở thơ ấu, khi đứa trẻ phải chiều theo đòi hỏi của môi trường thay vì được đáp ứng theo nhu cầu thật của nó [6]. False Self là một cấu trúc phòng thủ: nó giấu True Self, Cái Tôi Thật, vào trong cho an toàn. Người sống qua False Self trông có thể rất ổn, rất thành công, rất "biết điều", mà bên trong trống rỗng, thiếu sức sống [6]. Theo Winnicott, nhân cách False Self cứ tiếp tục đi tìm sự công nhận từ các nguồn bên ngoài, và cứng nhắc bám vào những ý niệm cố định về chính mình [6].

Bạn thấy mối liên hệ chưa? Rất nhiều "lựa chọn an toàn" không phải do bạn chọn, mà do cái Tôi Giả của bạn chọn — cái phần đã học từ bé rằng được yêu là phải ngoan, được chấp nhận là phải vừa vặn, và bất kỳ ham muốn thật nào cũng nguy hiểm. Nó chọn cái an toàn không phải vì khôn, mà vì nó được dựng lên để chọn cái an toàn. Đó là công việc duy nhất của nó.

Còn một tầng dưới nữa, tầng tận đáy. Nhà nhân học Ernest Becker, trong The Denial of Death (1973), lập luận rằng phần lớn hành vi con người bị thúc đẩy bởi một nỗi kinh hoàng vô thức về cái chết [7]. Lý thuyết Quản Trị Nỗi Kinh Hoàng (Terror Management Theory) sau đó kiểm nghiệm điều này qua hơn 1.500 nghiên cứu thực nghiệm: khi nhận thức về cái chết bị khơi lên, con người có xu hướng né rủi ro nhiều hơn, bám chặt hơn vào cái quen thuộc, và chọn "an toàn" [7]. Nói cách khác, đôi khi cái bạn tưởng là một quyết định lý trí về sự nghiệp hay tình cảm, thật ra là một con vật nhỏ trong bạn đang sợ chết, sợ vô nghĩa, và bám vào bất cứ thứ gì cố định để khỏi phải nhìn vào khoảng trống.

Vậy thì làm gì, khi cả não lẫn quá khứ đều đứng về phía nỗi sợ?

Tôi không định bỏ bạn lại giữa hố. Nếu bài này chỉ chứng minh rằng bạn là tù nhân của amygdala và False Self thì nó vô dụng. Cái cứu ta nằm ở một câu của Viktor Frankl, bác sĩ thần kinh-tâm thần người Áo, người sống sót qua Auschwitz, người đã mất gần như tất cả mà vẫn giữ được điều này:

"Người ta có thể bị tước đoạt mọi thứ, trừ một điều: cái tự do cuối cùng của con người — quyền chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào, chọn con đường của riêng mình." [8]

Frankl gọi cái khoảng trống khi ta từ chối tự do và trách nhiệm là existential vacuum, khoảng trống sinh tồn, và ông cho rằng nó là gốc của rất nhiều khổ đau tâm lý [8]. Khoảng trống ấy không lấp được bằng cách chọn an toàn hơn. Nó chỉ lấp được khi ta dám chịu trách nhiệm rằng mình đang chọn, ngay cả khi chọn ở lại.

Đây là chỗ tế nhị, tôi muốn bạn nghe cho kỹ: bài này không hề bảo bạn rằng "an toàn là sai, liều mới đúng". Có những lúc ở lại là dũng cảm nhất. Có những lúc giữ là yêu thương nhất. Sự khác biệt không nằm ở việc bạn đi hay ở — nó nằm ở chỗ ai đang cầm bút ký quyết định đó: bạn, hay nỗi sợ mượn danh bạn. Như Brené Brown, giáo sư nghiên cứu tại Đại học Houston, từng viết: ta có thể chọn lòng can đảm, hoặc chọn sự dễ chịu, nhưng không thể có cả hai cùng một lúc.

Một lời nhắc, nhẹ thôi, trước khi khép lại. Nếu đọc tới đây mà bạn thấy ngực thắt lại, thấy cái hố đó sâu hơn bạn tưởng, thấy mình đã trốn lâu đến mức không còn nhận ra đâu là mình — thì đó không phải dấu hiệu bạn yếu. Đó là dấu hiệu bạn vừa nhìn thẳng vào một thứ rất khó nhìn. Và những thứ khó nhìn ấy, ta không nên nhìn một mình mãi. Một nhà trị liệu, hoặc chỉ một người bạn thật sự tin tưởng, không phải để họ chọn thay bạn, mà để có một người ngồi cạnh trong lúc bạn học lại cách phân biệt giọng nói của mình với giọng nói của nỗi sợ. Còn nếu có lúc nào nỗi đau ngả sang ý nghĩ làm hại bản thân, đừng ngồi một mình với nó — gọi 115 hoặc tìm ngay một người có chuyên môn.

Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống giếng của mình

Tôi đã hứa không trả lời thẳng câu hỏi, và tôi giữ lời. Tôi chỉ để lại đây vài viên sỏi, mỗi viên là một mảnh từ một người khác nhau, để bạn tự ném xuống và lắng nghe tiếng vọng từ giếng của riêng mình:

• Từ Sartre: lần gần nhất bạn nói "tôi không có lựa chọn" — nếu đó cũng là một lựa chọn, thì bạn đang chọn điều gì, và để né điều gì? [2]
• Từ Ryan và Deci: nếu ngày mai mọi người bạn sợ làm thất vọng đều biến mất khỏi trái đất, bạn có còn chọn cái bạn đang chọn không? [5]
• Từ nghiên cứu thần kinh: cái cảm giác nhẹ nhõm sau mỗi lần bạn né — đó là sự bình an, hay chỉ là một liều thuốc giảm đau khiến vết thương âm thầm lớn dần? [4]
• Từ Winnicott: cái phần trong bạn đang đọc dòng này và thấy khó chịu — đó là True Self vừa cựa mình, hay là False Self đang bảo vệ lãnh thổ? [6]
• Từ Frankl: nếu thái độ là tự do cuối cùng không ai cướp được, thì hôm nay bạn định dùng cái tự do đó để chọn gì? [8]

Bạn không cần trả lời tôi. Câu trả lời này không thuộc về tôi. Ba giờ sáng đêm nay, khi bạn lại kéo chăn lên cằm và cái quyết định kia lại đến gặm — đừng vội dán nhãn cho nó. Cứ để nó trần trụi một lúc, không có chữ "trưởng thành" che lên. Rồi nhìn cho kỹ: đó là khuôn mặt của bạn, hay khuôn mặt của nỗi sợ đang đeo mặt nạ bạn?

Về tác giả

DonQuaan là người đi đào tận gốc rễ những vấn đề của con người, không dừng ở triệu chứng, không bằng lòng với câu trả lời cho xong. Ở đây, anh viết để bóc tách những cái nhãn đẹp đẽ mà ta tự dán lên đời mình, và trả lại cho mỗi người quyền tự nhìn thấy cái nằm dưới lớp nhãn đó.

Nguồn tham khảo

[1] Erich Fromm. Escape from Freedom. Farrar & Rinehart, 1941 (bản Anh: The Fear of Freedom, Routledge & Kegan Paul). https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom

[2] Jean-Paul Sartre. Being and Nothingness (L'Être et le Néant). Éditions Gallimard, Paris, 1943. Diễn giải: Stanford Encyclopedia of Philosophy, Spring 2024 Edition. https://plato.stanford.edu/archives/spr2024/entries/sartre/

[3] Martin E. P. Seligman & Steven F. Maier. "Failure to escape traumatic shock". Journal of Experimental Psychology, 74(1), 1–9 (1967). https://ppc.sas.upenn.edu/sites/default/files/lhtheoryevidence.pdf

[4] M. Alexandra Kredlow, Robert J. Fenster, Emma S. Laurent, Kerry J. Ressler, Elizabeth A. Phelps. "Prefrontal cortex, amygdala, and threat processing: implications for PTSD". Neuropsychopharmacology, 47, 247–259 (2022). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8617299/

[5] Richard M. Ryan & Edward L. Deci. "Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being". American Psychologist, 55(1), 68–78 (2000). https://uvi.edu/files/documents/College_of_Liberal_Arts_and_Social_Sciences/social_sciences/OSDCD/National_Self_Determination_Richard_Ryan_and_Edward_Deci.pdf

[6] D. W. Winnicott. "Ego Distortion in Terms of True and False Self", trong The Maturational Process and the Facilitating Environment. International Universities Press, 1965. https://en.wikipedia.org/wiki/True_self_and_false_self

[7] Ernest Becker. The Denial of Death. Free Press, 1973; Jeff Greenberg, Tom Pyszczynski & Sheldon Solomon. The Worm at the Core. Simon & Schuster, 2015 (Terror Management Theory). https://www.ernestbecker.org/terror-management-theory

[8] Viktor E. Frankl. Man's Search for Meaning. Beacon Press (xuất bản tiếng Đức lần đầu 1946). https://www.themarginalian.org/2013/03/26/viktor-frankl-mans-search-for-meaning/