Giường bệnh cuối đời và chiếc mặt nạ: người sắp đi không tiếc tiền, mà tiếc đã không dám sống thật

Có một căn phòng mà gần như ai rồi cũng sẽ nằm vào. Ánh đèn vàng đùng đục. Mùi cồn sát trùng lẫn với mùi cháo nguội trên cái khay inox. Tiếng máy đo nhịp tim kêu tích tắc, đều như một cái đồng hồ đếm ngược mà không ai dám nhìn vào.

Trong căn phòng đó, người ta tháo bỏ rất nhiều thứ. Tháo đồng hồ, tháo nhẫn, tháo cả cái chức danh trên danh thiếp. Rồi khi không còn ai để gây ấn tượng, một câu hỏi tự nó nổi lên: cái mặt nạ mình đeo bao năm qua, rốt cuộc nó bảo vệ điều gì?

Bài viết này không trả lời thay bạn câu hỏi đó. Tôi không có quyền. Nhưng tôi sẽ cùng bạn soi nó dưới vài ngọn đèn khác nhau, để bạn tự thấy phần khuôn mặt mình lâu nay vẫn giấu trong bóng tối.

Khi y tá ghi lại lời trăng trối, không ai nhắc đến tiền

Bronnie Ware là một y tá chăm sóc giảm nhẹ người Úc. Công việc của cô là ngồi cạnh những người chỉ còn vài tuần, có khi vài ngày, lắng nghe điều cuối cùng họ muốn nói và ghi lại. Năm 2011, cô gom những điều đó thành cuốn The Top Five Regrets of the Dying [5].

Hối tiếc đứng đầu danh sách không phải "giá mà tôi giàu hơn". Cũng không phải "giá mà tôi nổi tiếng hơn". Nó là thế này: "Tôi ước mình đã có đủ can đảm để sống một cuộc đời đúng với chính mình, chứ không phải cuộc đời người khác kỳ vọng ở tôi." Hối tiếc đứng thứ ba: "Tôi ước mình đã có can đảm bộc lộ cảm xúc của mình." [5]

Đọc kỹ hai câu đó, bạn sẽ thấy chúng cùng chỉ về một thứ. Chiếc mặt nạ. Mặt nạ để vừa lòng người ngoài, và mặt nạ để giấu cảm xúc khỏi người trong. Ware kết luận bằng một câu mà tôi nghĩ đáng khắc lên tường: cuối cùng, mọi thứ rút lại chỉ còn tình yêu và những mối quan hệ.

Đây là chỗ tôi phải nói thẳng một sự thật mất lòng. Nếu bạn đang chờ đến lúc "ổn định", "đủ giỏi", "đủ đáng yêu" rồi mới cho phép mình sống thật, thì rất có thể bạn đang xếp hàng để trở thành dòng đầu tiên trong sổ tay của một y tá nào đó. Cái lịch hẹn "để sau" ấy không có thật. Nhưng tin tốt là bạn đang đọc dòng này khi máy đo nhịp tim chưa kêu. Bạn vẫn còn thời gian mà những người trong sổ của Ware không còn.

Chiếc mặt nạ không phải lỗi của bạn, nó là vết sẹo của một đứa trẻ

Trước khi tự trách mình hèn, hãy hiểu chiếc mặt nạ đến từ đâu. Nhà phân tâm học D.W. Winnicott, năm 1960, đưa ra một ý tưởng mà giới tâm lý vẫn dùng đến tận giờ: True Self và False Self [4].

Một đứa trẻ sinh ra với cái lõi sống động, tự phát. Khi môi trường quanh nó đủ an toàn, cái lõi ấy được phép lộ ra. Nhưng khi môi trường không an toàn, khi đứa trẻ học được rằng buồn thì bị mắng, cần thì bị bỏ, là chính mình thì bị chê, nó sẽ làm một việc khôn ngoan đến đau lòng. Nó dựng một cái vỏ. Một False Self biết cười đúng lúc, biết ngoan đúng kiểu, biết đoán ý người lớn. Cái vỏ ấy ra đời để bảo vệ cái lõi mong manh bên trong [4].

Vấn đề là cái vỏ ấy không tự tháo khi ta lớn. Bài báo trên Journal of the American Psychoanalytic Association mô tả hệ quả của nó: một người có thể hoàn toàn "chức năng" về mặt bề ngoài, công việc tốt, quan hệ rộng, mà bên trong vẫn thấy một sự "vô thực", một nỗi trống rỗng, cảm giác mình đang diễn kịch ngay trong đời mình [4].

Bạn có nhận ra mình ở đó không? Cái cảm giác ngồi giữa một bàn tiệc đầy người quý mến mình mà vẫn thấy lạnh. Vì họ quý cái vai, không phải cái người.

Erich Fromm gọi tên một biến thể tinh vi hơn: automaton conformity [7]. Ta hấp thu kỳ vọng của xã hội nhuần nhuyễn đến mức tưởng đó là mong muốn của chính mình. Ta chọn nghề người ta khen, yêu kiểu người ta gật, sống đời người ta vỗ tay. Ta đánh mất bản thân, nhưng đổi lại không còn thấy cô đơn nữa. Fromm bảo đó là một cuộc đổi chác nguy hiểm: bạn trả bằng linh hồn để mua lấy sự yên thân.

Triết học gọi đó là "ngụy tín", và nó là một lựa chọn

Đến đây có người sẽ thở phào: "À, vậy là tại tuổi thơ tôi, tại xã hội này." Khoan đã. Đây là chỗ tôi muốn kéo bạn đứng dậy.

Jean-Paul Sartre có một khái niệm cứa rất sâu: mauvaise foi, ngụy tín [6]. Ông kể về người bồi bàn diễn quá đạt vai bồi bàn của mình, từng cử chỉ đều "rất bồi bàn", như thể anh ta chỉ là một người bồi bàn và không thể là gì khác. Sartre nói đó là tự lừa dối. Anh ta dùng cái vai để trốn khỏi sự thật rằng anh ta tự do, rằng anh ta có thể chọn khác, và vì có thể chọn khác nên anh ta chịu trách nhiệm về việc mình đã trở thành ai [6].

Câu "tôi vốn là người như vậy", "tính tôi nó thế", "tôi không giỏi nói lời yêu thương" cũng là một thứ ngụy tín như thế. Nó nghe như một sự thật về bản chất. Thật ra nó là một cánh cửa đã khóa từ bên trong, và chìa khóa nằm trong túi bạn.

Sự thật mất lòng ở đây là: tuổi thơ dựng cái mặt nạ cho bạn, điều đó không phải lỗi của bạn. Nhưng việc tiếp tục đeo nó ở tuổi này, ngày này, trước người bạn thương nhất tối nay, thì đã bắt đầu là lựa chọn của bạn rồi. Sartre không dịu dàng, nhưng ông trao lại cho bạn một thứ quý hơn lời an ủi. Ông trả lại cho bạn quyền lực. Cái mặt nạ tự dựng được thì cũng tự gỡ được.

Cái giá sinh học của việc sống sau lớp kính

Có thể bạn vẫn nghĩ đây là chuyện cảm xúc, chuyện "tâm linh", không liên quan đến cơ thể. Khoa học thần kinh không đồng ý.

Khi bạn đeo mặt nạ với chính người thân, bạn ở cạnh họ về mặt thể xác nhưng cô đơn về mặt kết nối. Đó chính là thứ John Cacioppo gọi là perceived social isolation, cô đơn chủ quan [1][10]. Phát hiện đáng sợ của ông là: chính cảm giác cô đơn này, chứ không phải việc thực sự sống một mình, mới là thứ tàn phá cơ thể. Cô đơn chủ quan làm thay đổi cách các gene biểu hiện trong tế bào bạch cầu, đẩy cortisol lên mãn tính, tăng huyết áp, hạ miễn dịch, rút ngắn tuổi thọ [10].

Cacioppo còn đưa ra một cách nhìn làm tôi nhẹ lòng: cô đơn không phải khiếm khuyết tính cách. Nó là một tín hiệu sinh học tiến hóa, giống cơn đói và cơn khát [1]. Đói nhắc bạn đi ăn. Cô đơn nhắc bạn đi tìm kết nối thật. Nếu bạn thấy trống rỗng giữa hôn nhân, giữa gia đình, thì cơ thể bạn không hỏng. Nó đang gửi một bức điện khẩn.

Bức điện đó nghiêm trọng cỡ nào? Một phân tích gộp lớn của Holt-Lunstad và cộng sự, đăng trên Perspectives on Psychological Science năm 2015, kết luận cô đơn và cách ly xã hội làm tăng nguy cơ tử vong sớm ngang với hút thuốc lá [2]. Còn nghiên cứu dài nhất hành tinh về hạnh phúc, Harvard Study of Adult Development, theo dõi 724 người đàn ông suốt hơn 75 năm và cho ra một kết quả gần như không tin nổi: mức độ hài lòng trong các mối quan hệ ở tuổi 50 dự báo sức khỏe thể chất ở tuổi 80 tốt hơn cả chỉ số cholesterol [3].

Robert Waldinger, giáo sư tâm thần học Harvard và giám đốc nghiên cứu ấy, nói thẳng:

"Cô đơn giết người. Nó mạnh ngang hút thuốc hay nghiện rượu." [3]

Hãy để câu đó đứng một mình, không cần tôi bình thêm.

Vì sao ta sợ cởi mặt nạ với chính người thương nhất

Nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ này. Với người lạ, đeo mặt nạ còn dễ tha thứ. Nhưng tại sao ta lại đeo nó dày nhất, chặt nhất, trước người ta yêu nhất?

Sue Johnson, người sáng lập liệu pháp tập trung vào cảm xúc (EFT), trả lời bằng lý thuyết gắn bó [9]. Tình yêu của người lớn, theo bà, là một mối dây gắn bó mang tính tiến hóa, không khác mấy mối dây giữa đứa bé và mẹ. Và đây là điều cốt lõi: hầu hết các xung đột trong tình yêu không thật sự là về chuyện đang cãi nhau. Chúng là về một nỗi sợ duy nhất, nỗi sợ mất kết nối, được ngụy trang bằng giận dữ hoặc bằng rút lui [9].

Khi bạn quát lên, bạn không hung dữ, bạn đang hoảng. Khi bạn lặng thinh quay lưng, bạn không lạnh lùng, bạn đang trốn. Chiếc mặt nạ "anh ổn", "em không sao", "chuyện nhỏ ấy mà" mọc ra để che một câu trần trụi hơn nhiều mà ta không dám thốt: Em sợ em không đủ với anh. Anh sợ nói ra thì bị chê là yếu.

Càng thương, ta càng nhiều thứ để mất. Mà càng nhiều thứ để mất, ta càng siết mặt nạ. Johnson gọi lối thoát là emotional responsiveness: dám để lộ nỗi sợ gắn bó thay vì bọc nó trong cơn giận hay sự im lặng [9].

Brené Brown, qua nhiều năm nghiên cứu định tính, chạm vào cùng một mạch. Bà phân biệt sắc bén hai thứ hay bị nhầm. Fitting in, hòa nhập, là đọc tình huống rồi biến thành con người cần thiết để được chấp nhận. Belonging, thuộc về, thì ngược lại hoàn toàn: nó không đòi bạn thay đổi, nó đòi bạn là chính mình [8]. Câu của bà đáng để đọc chậm:

"Sự thuộc về đích thực chỉ xảy ra khi ta trình ra với thế giới con người chân thật và đầy khiếm khuyết của mình; cảm giác thuộc về của ta không bao giờ lớn hơn mức độ ta chấp nhận chính mình." [8]

Đọc câu đó rồi soi lại hôn nhân, gia đình mình, bạn sẽ thấy một điều buốt. Nếu người ấy đang yêu cái mặt nạ của bạn, thì dù họ ôm bạn mỗi đêm, bạn vẫn chưa từng được ai thật sự ôm. Họ ôm cái vai diễn. Còn cái người ngồi sau lớp kính thì vẫn lạnh.

Ngưỡng mộ no bụng được vài hôm, thấu hiểu nuôi cả một đời

Có một sự nhầm lẫn âm thầm phá hỏng rất nhiều cuộc đời tử tế: ta tưởng được ngưỡng mộ là đã được yêu.

Không phải. Ngưỡng mộ hướng vào cái mặt nạ, vào bản giỏi giang, chỉn chu, mạnh mẽ mà bạn trình ra. Càng được ngưỡng mộ, mặt nạ càng dày, vì giờ bạn còn phải bảo vệ cả hình ảnh người ta đang vỗ tay. Thấu hiểu thì hướng vào cái lõi, vào phần bạn vụng về, sợ hãi, chưa xong. Fromm nói tình yêu đích thực đòi hỏi knowledge, đòi hỏi thấy người kia như họ thật sự là [7]. Mà người ta không thể thấu hiểu cái họ chưa được thấy.

Đây là chỗ rẽ định mệnh. Mỗi lần bạn chọn gây ấn tượng thay vì để lộ, bạn đổi một cơ hội được thấu hiểu lấy một tràng vỗ tay. Tràng vỗ tay tan trước khi bạn về đến nhà. Còn sự thấu hiểu, nếu có, sẽ ngồi cạnh bạn trên cái giường bệnh kia, khi mọi tràng vỗ tay đã tắt từ lâu.

Fromm viết:

"Nhu cầu sâu xa nhất của con người là vượt qua sự chia cách, là rời khỏi nhà tù của nỗi cô đơn của chính mình." [7]

Cái mặt nạ được dựng lên để bạn khỏi bị tổn thương. Nhưng nó cũng chính là bốn bức tường của nhà tù ấy. Nó nhốt bạn lại an toàn, và nhốt luôn cả khả năng có ai đó bước vào.

Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống lòng giếng của mình

Tôi đã hứa không trả lời thay bạn. Tôi giữ lời. Thay vì một kết luận, tôi đưa bạn vài viên sỏi, mỗi viên là một mảnh nhìn từ một người khác nhau. Bạn ném viên nào xuống giếng lòng mình là tùy bạn, và tiếng vọng lên sẽ là câu trả lời riêng của bạn.

Viên của Winnicott: chiếc mặt nạ của bạn từng cứu một đứa trẻ. Hãy biết ơn nó, rồi tự hỏi đứa trẻ ấy còn cần được cứu nữa không, hay bây giờ chính cái áo giáp mới là thứ làm nó ngạt thở [4].

Viên của Sartre: "tôi vốn thế" là một cánh cửa khóa từ bên trong. Đêm nay, với một người, bạn có dám thử xoay chìa một lần không [6].

Viên của Sue Johnson: lần tới khi bạn sắp quát hoặc sắp im lặng bỏ đi, hãy dừng nửa giây và hỏi mình câu thật hơn: mình đang sợ mất điều gì [9].

Viên của Bronnie Ware: hình dung mình ở căn phòng đèn vàng kia. Người bạn ước được nói thật lòng nhất, là ai. Câu bạn ước đã nói, là câu gì. Rồi mở mắt ra, vì bạn vẫn còn ở đây [5].

Và một viên sỏi nhỏ, mềm hơn, cho ai đang đọc những dòng này trong một đêm thật nặng. Cởi mặt nạ là việc cả đời, không phải việc một đêm. Bạn không cần lột trần mọi thứ ngay lập tức trước tất cả mọi người. Hãy bắt đầu rất nhỏ, với một người đủ an toàn, một câu thật. Nếu nỗi trống rỗng đã kéo dài và đè nặng đến mức bạn thấy mình lún sâu, xin đừng tự gỡ một mình trong bóng tối. Tìm một nhà trị liệu tâm lý, hoặc ít nhất một người bạn thật sự tin tưởng, và nói ra. Cánh cửa khóa từ bên trong vẫn mở được. Nhưng đôi khi, cần một bàn tay nữa cùng đặt lên tay nắm.

Cái giường bệnh kia còn rất xa, tôi mong thế. Nhưng câu hỏi nó đặt ra thì có thể trả lời ngay tối nay, bằng một câu nói thật với người ngồi cạnh bạn.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào đến tận gốc rễ những vấn đề của con người, lần theo một nỗi đau cho tới tận cái mạch ngầm sinh ra nó. Ở đây, bạn không tìm thấy lời khuyên cho dễ chịu, mà tìm thấy sự thật được nói thẳng kèm một lối ra, và đủ chỗ trống để bạn tự nghiệm ra câu trả lời của riêng mình.

Nguồn tham khảo

[1] Hawkley, L.C. & Cacioppo, J.T. "Loneliness Matters: A Theoretical and Empirical Review of Consequences and Mechanisms". Annals of Behavioral Medicine / PMC (NIH), PMC3874845. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3874845/

[2] Holt-Lunstad, J., Smith, T.B., Baker, M., Harris, T., & Stephenson, D. "Loneliness and Social Isolation as Risk Factors for Mortality: A Meta-Analytic Review". Perspectives on Psychological Science, SAGE Journals, 2015. https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1745691614568352

[3] Waldinger, R. & Schulz, M. "What Makes a Good Life? Lessons from the Longest Study on Happiness" + The Good Life. Harvard Study of Adult Development / TED / Simon & Schuster, 2023. https://www.ted.com/talks/robert_waldinger_what_makes_a_good_life_lessons_from_the_longest_study_on_happiness

[4] Ehrlich, R. "Winnicott's Idea of the False Self: Theory as Autobiography". Journal of the American Psychoanalytic Association (SAGE), 2021, DOI: 10.1177/00030651211001461. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00030651211001461

[5] Ware, Bronnie. The Top Five Regrets of the Dying: A Life Transformed by the Dearly Departing. Hay House, 2011. https://bronnieware.com/blog/regrets-of-the-dying/

[6] Sartre, Jean-Paul. Being and Nothingness (L'Être et le Néant), Gallimard, 1943 / Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/sartre/

[7] Fromm, Erich. Escape from Freedom (1941) + The Art of Loving (1956). https://en.wikipedia.org/wiki/Erich_Fromm

[8] Brown, Brené. The Gifts of Imperfection: Let Go of Who You Think You're Supposed to Be and Embrace Who You Are. Hazelden Publishing, 2010. https://www.amazon.com/Gifts-Imperfection-Think-Supposed-Embrace/dp/159285849X

[9] Johnson, Sue. Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. Little, Brown Spark, 2008. https://drsuejohnson.com/attachment-theory-in-practice-january-2019/

[10] Cacioppo, J.T. & Cacioppo, S. "Social Relationships and Health: The Toxic Effects of Perceived Social Isolation". Social and Personality Psychology Compass, 8(2), 58–72, 2014. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24839458/