Cảm giác vô nghĩa ập đến khi mọi thứ vẫn ổn: cái trống rỗng ấy đang nói gì với bạn?

Bạn vừa xong một việc lớn. Tài khoản không thiếu. Người thương vẫn nằm cạnh, thở đều. Đèn trong nhà ấm. Vậy mà ngay giữa cái yên ổn đó, một thứ gì lạnh cứ dâng lên từ đáy ngực. Không gọi được tên. Không tìm ra cớ.

Bạn nhìn quanh, và đáng sợ nhất là chẳng thấy gì hỏng để mà sửa.

Vì nếu đời đang tồi tệ, bạn còn biết phải làm gì. Đằng này mọi thứ vẫn ổn. Vậy cái trống rỗng kia lấy quyền gì mà tới? Bạn thấy xấu hổ vì nó. Bạn tự mắng mình vô ơn. Bạn mở điện thoại lướt cho nó chìm xuống. Nhưng nó vẫn nằm đó, như một vết loang dưới làn nước phẳng.

Tôi không viết bài này để dỗ bạn "rồi sẽ ổn thôi". Tôi viết để cùng bạn lật cái trống rỗng ấy lên, soi cho kỹ mặt dưới của nó. Bởi vì — và đây là điều ít người dám nói thẳng — đôi khi cảm giác vô nghĩa không phải là một căn bệnh. Nó là một tín hiệu. Câu hỏi thật ra không phải "làm sao cho nó biến mất", mà là: nó đang cố nói với bạn điều gì?

Khi guồng quay dừng lại, khoảng trống lộ mặt

Có một kiểu buồn lạ lùng, chỉ ghé thăm vào những lúc rảnh. Sáng thứ Bảy. Buổi chiều sau một kỳ nghỉ. Cái khoảnh khắc bạn vừa nộp xong deadline cuối cùng và ngồi phịch xuống — thì nó ùa vào.

Nhà tâm thần học Viktor Frankl — người sống sót qua trại tập trung Auschwitz và sáng lập trường phái logotherapy (trị liệu bằng ý nghĩa) — gọi đó là "chứng trầm uất Chủ nhật" (Sunday Neurosis). Ông tả nó là "kiểu trầm cảm tấn công những người chợt nhận ra sự trống rỗng trong đời mình, khi guồng quay tất bật của tuần lễ ngừng lại và khoảng trống bên trong họ hiện hình" [1].

Hãy đọc lại câu đó thật chậm. Khoảng trống không xuất hiện vào Chủ nhật. Nó vẫn luôn ở đó. Chỉ là sáu ngày kia bạn bận tới mức không nghe thấy nó. Công việc, tin nhắn, mục tiêu — chúng là lớp tiếng ồn trắng phủ lên một sự im lặng mà bạn chưa dám ngồi nghe.

Frankl đặt cho khoảng trống ấy một cái tên lớn hơn: hố trống hiện sinh (existential vacuum). Theo ông, đó là "một hiện tượng lan tràn của thế kỷ hai mươi", sinh ra từ một mất mát kép. Con người đánh mất cái bản năng động vật vốn dẫn lối cho mọi loài, rồi lại đánh mất luôn những truyền thống từng mách bảo họ nên làm gì [2]. Tôn giáo lung lay. Tập tục rạn vỡ. Và thế là, Frankl viết, con người buộc "phải tự chọn lựa" — nhưng nhiều khi không còn biết mình thật sự muốn gì nữa, nên đành hoặc làm theo điều người khác làm, hoặc làm theo điều người khác bảo [2].

Đây là điều mất lòng đầu tiên tôi phải nói với bạn. Cái trống rỗng của bạn có lẽ không đến từ chuyện bạn đang thiếu thứ gì. Nó đến từ chuyện bạn chưa bao giờ chịu dừng lại đủ lâu để hỏi: cái gì mới thật sự là của mình.

"Bệnh của tâm hồn", chứ không phải bệnh của tâm thần

Đến đây cần một sự phân biệt thật sắc, và Frankl chính là người đầu tiên vạch ra nó.

Không phải mọi nỗi đau trong đầu đều là rối loạn tâm lý. Cái khổ sinh ra từ khủng hoảng ý nghĩa, Frankl gọi là noogenic neurosis — tạm dịch là rối loạn có gốc từ tinh thần. Tiền tố "noo-" trong tiếng Hy Lạp nghĩa là tâm trí, là tinh thần. Nó khác hẳn loại rối loạn thông thường vốn bắt rễ từ xung đột bản năng hay từ một sang chấn cũ.

Năm 1964, hai nhà nghiên cứu Crumbaugh và Maholick làm được một việc tưởng chừng bất khả: đo lường cái khái niệm trừu tượng này bằng công cụ tâm trắc học. Công trình tiên phong của họ đặt nền móng thực nghiệm cho cả ngành tâm lý học hiện sinh, và ước tính rằng khoảng một phần năm số ca rối loạn thần kinh lâm sàng thuộc loại noogenic — tức là bắt nguồn từ thất vọng hiện sinh, chứ không phải từ những xung đột tâm lý quen thuộc [3].

Bạn thấy chỗ này quan trọng chứ? Nếu cái trống rỗng của bạn thuộc loại đó, thì đem nó đi "chữa" như một cơn lo âu bình thường sẽ trật đường. Bạn không cần ai gỡ giúp một nút thắt trong quá khứ. Bạn cần đối diện với một câu hỏi ở ngay thì hiện tại: tôi đang sống vì điều gì?

Frankl còn đẩy xa hơn nữa. Ông nói có một thứ căng thẳng lành mạnh — ông gọi là noodynamics — chính là sức kéo giữa con người mình đang là và con người mình có thể trở thành. Không phải bứt rứt nào cũng là triệu chứng cần dập tắt. Có những bứt rứt thật ra là một tiếng gọi.

Nhưng khoan — đôi khi cái trống rỗng đúng là tiếng chuông báo cháy

Tôi vừa bảo cái trống rỗng có thể là một tín hiệu lành. Bây giờ tôi phải nói nốt nửa kia của sự thật, bởi lờ nó đi là vô trách nhiệm.

Có những lúc cái trống rỗng không chỉ là một câu hỏi triết học. Nó là não bộ đang trục trặc. Và phần này, khoa học thần kinh đã chụp được tận mặt.

Trong hộp sọ bạn có một mạng lưới mang tên mạng chế độ mặc định (Default Mode Network, viết tắt DMN). Nó bật mạnh nhất đúng vào lúc bạn không tập trung vào việc gì cụ thể: khi rảnh, khi lơ đãng, khi nằm nhìn trần nhà. Nó chính là cỗ máy dệt nên ký ức, dựng nên kế hoạch tương lai, và — quan trọng nhất — kiến tạo cảm giác về cái tôi, về ý nghĩa [4].

Mạng ấy vốn là một món quà. Nhưng khi nó mất điều tiết, nó hóa thành cái cối xay. Bài tổng quan nền tảng của Buckner và cộng sự cho thấy: lúc mạng này tuột khỏi tầm kiểm soát, nó trở thành "động cơ của vòng lặp suy ngẫm tiêu cực" — cái guồng cứ nghiền đi nghiền lại một ý nghĩ buồn [4].

Và đây là phát hiện khiến tôi lặng người. Một nghiên cứu đăng trên PNAS năm 2009 chụp não người trầm cảm, rồi thấy: DMN của họ hoạt động quá mức ở vùng tự quy chiếu — cái vùng cứ mãi lảm nhảm về "tôi, tôi, tôi". Tệ hơn, họ không tài nào tắt được mạng này đi, ngay cả khi có một kích thích bên ngoài kéo họ ra [5].

Hiểu được điều này thì thay đổi hết. Nó lý giải đúng cái nghịch lý đang giày vò bạn: vì sao trống rỗng vẫn ập đến bất kể đời bạn tốt đến đâu. Bởi nếu đó là một mạch thần kinh bị kẹt, thì hoàn cảnh bên ngoài — dù là biệt thự hay túp lều — cũng chẳng với tới được. Đó là lý do người ta có thể có tất cả mà vẫn thấy không gì chạm nổi vào mình. Hiện tượng này có tên: anhedonia — mất khả năng cảm thấy vui, vì mạch thần kinh phần thưởng đã tê dại, chứ không phải vì cuộc đời hết sạch thứ đáng vui.

Đây là điều mất lòng thứ hai, và bạn cần nó. Bạn phải tự phân biệt được hai loại. Một cái trống rỗng đến rồi đi, để lại trong bạn một câu hỏi sắc bén về ý nghĩa — đó có thể là noodynamics, là tiếng gọi. Nhưng một cái trống rỗng dính chặt, kéo dài hàng tuần, cướp mất giấc ngủ, bữa ăn, khiến bạn không còn thấy bất cứ gì vui, rồi kéo theo cả ý nghĩ rằng mình không nên tồn tại — đó không phải bài tập triết học để tự ngẫm. Đó là dấu hiệu cần một chuyên gia sức khỏe tâm thần. Đừng lãng mạn hóa nó. Cuối bài tôi sẽ nói rõ về việc tìm trợ giúp.

Đi tìm ý nghĩa khác với đang có ý nghĩa — và sự khác biệt ấy đau

Cứ cho là cái trống rỗng của bạn thuộc loại lành — một câu hỏi, không phải một căn bệnh. Vậy thì vì sao việc lao đi tìm câu trả lời nhiều khi lại khiến bạn khổ hơn?

Nhà tâm lý học Michael F. Steger — người phát triển bộ đo Meaning in Life Questionnaire — đã tách ý nghĩa thành hai chiều độc lập mà ta hay nhập làm một. Một là đang có ý nghĩa (Presence of Meaning). Hai là đang đi tìm ý nghĩa (Search for Meaning).

Phát hiện của ông sắc như một lưỡi dao: "Đang có ý nghĩa tương quan thuận với hạnh phúc... và tương quan nghịch với lo âu và trầm cảm. Còn việc đi tìm ý nghĩa, khi chưa được thỏa, lại tương quan thuận với suy nghĩ lặp lại, với cảm xúc tiêu cực, với trầm cảm và nhiễu tâm" [6].

Đọc cho kỹ: khi chưa được thỏa. Đi tìm mà chưa thấy thì bào mòn bạn. Bộ đo này nghiêm túc đến mức được CDC Hoa Kỳ và Sáng kiến Nghèo đói & Phát triển Con người của Oxford đem ra dùng [6].

Cho nên nếu lúc này bạn vừa thấy trống rỗng, vừa thấy mình loay hoay đi tìm — và càng tìm càng rối — thì bạn không hỏng đâu. Bạn chỉ đang ở đúng cái chiều đi tìm gập ghềnh nhất của nó. Vấn đề không nằm ở chuyện bạn đi tìm. Vấn đề là bạn chưa neo được vào một thứ gì để mà đang có — một điều thật, để mà thuộc về.

Bốn nhà tư tưởng, và một câu trả lời họ từ chối đưa sẵn cho bạn

Đứng trước khoảng trống ấy, lịch sử tư tưởng nhân loại không dúi vào tay bạn một viên thuốc. Nó đưa bạn bốn cái nhìn. Tôi xếp chúng cạnh nhau, để bạn tự xoay xem mặt nào hợp với mình.

Camus và sự phi lý. Nhà văn Albert Camus, Nobel Văn học 1957, mở đầu Huyền thoại Sisyphus bằng một câu chấn động: "Chỉ có một câu hỏi triết học thật sự nghiêm túc, ấy là tự sát. Quyết xem cuộc đời này có đáng sống hay không, chính là trả lời câu hỏi nền tảng của triết học" [7]. Với Camus, cái phi lý nằm ở khoảng cách giữa khát khao ý nghĩa của con người và sự im lặng dửng dưng của vũ trụ. Nhưng — và đây mới là chỗ ông cứu rỗi — ông từ chối cả tự sát lẫn ảo tưởng. Ông kêu gọi nổi loạn: cứ sống cho đầy ngay giữa cái phi lý. Câu kết của ông, "Ta phải hình dung Sisyphus hạnh phúc" [7], không phải một lời an ủi rẻ tiền. Nó là một thái độ thách thức.

Yalom và bốn nỗi bận tâm tối hậu. Irvin D. Yalom, giáo sư danh dự ngành tâm thần học Đại học Stanford, chỉ ra bốn điều con người không tài nào tránh khỏi: cái chết, tự do, sự cô lập, và vô nghĩa. Ông viết, vô nghĩa "không phải một triệu chứng cần sửa, mà là một điều kiện cần đối mặt. Khi được đối mặt thật lòng, nó hóa thành... con đường dẫn tới sự xác thực và một đời sống được sống sâu hơn" [8]. Né tránh nó thì sinh ra lo âu kéo dài. Nhìn thẳng vào nó thì khác hẳn.

Wolf và nghịch lý "có tất cả". Triết gia Susan R. Wolf, giáo sư Đại học North Carolina, đưa ra lời giải gọn ghẽ nhất cho đúng câu hỏi của bạn. Bà gọi nó là Fitting Fulfillment View: "Ý nghĩa nảy sinh khi sự hấp dẫn chủ quan gặp được giá trị khách quan" [9]. Nghĩa là, có đủ thứ — thành công, an toàn, tiện nghi — không tự động tạo ra ý nghĩa, nếu vẫn thiếu sự gắn bó yêu thương với một điều gì đó thật sự xứng đáng, một điều nằm ngoài bạn. Đây chính là cái lý do triết học cho cảm giác "có tất cả mà vẫn rỗng".

Bạn thấy chưa? Cả bốn người đều từ chối dúi vào tay bạn một đáp án đóng gói sẵn. Họ chỉ chĩa đèn vào đúng một chỗ: ý nghĩa không phải thứ bạn tìm thấy nằm sẵn đâu đó. Nó là thứ bạn làm ra, bằng cách hướng mình ra phía ngoài.

Vậy cái trống rỗng đang nói gì? Một lối ra hướng ra ngoài

Tôi đã hứa không trả lời thẳng câu hỏi của bạn, và tôi giữ lời. Nhưng tôi sẽ chỉ cho bạn cái hướng mà gần như mọi nhà tư tưởng phía trên đều cùng chỉ về.

Frankl gọi nó là self-transcendence — sự vượt thoát khỏi chính mình. Nghịch lý lớn nhất của ý nghĩa, ông dạy, là bạn càng quay vào trong để truy lùng nó, nó càng lẩn đi. Ý nghĩa chỉ đến khi bạn hướng ra ngoài — về một con người, một công việc, một lý tưởng nào đó lớn hơn cái tôi.

Và đây là chỗ thần kinh học bắt tay triết học, đẹp đến mức lặng người. Hãy nhớ lại cái mạng tự quy chiếu cứ kẹt ở "tôi, tôi, tôi" trong não người trầm cảm [5]. Bây giờ nhìn sang phía đối nghịch: tổng hợp nghiên cứu từ Greater Good Science Center của UC Berkeley cho thấy hành vi vị tha — đi tình nguyện, ngồi viết một lá thư biết ơn — làm tăng cảm giác có mục đích. Công trình của Christina Karns còn phát hiện rằng lòng vị tha và lòng biết ơn kích hoạt cùng một mạch phần thưởng trong não [10].

Hãy nối hai đầu dây lại. Cái trống rỗng tự nuôi mình bằng sự chú tâm quay vào trong. Còn sự vượt thoát khỏi chính mình lại bật đúng cái mạch mà trống rỗng đã làm tê liệt. Vậy nên "hướng ra ngoài" không phải một lời khuyên đạo đức suông. Nó là một can thiệp lên chính sinh học của bạn.

Tiện thể, đây cũng là lý do hội chứng kiệt sức hay đi kèm cảm giác vô nghĩa. Một nghiên cứu trên Frontiers in Psychiatry (2019) chỉ ra hai triệu chứng cốt lõi của hố trống hiện sinh — sự dửng dưng và sự mất hứng thú — trùng khít với giai đoạn nặng của kiệt sức, gợi ý rằng kiệt sức không chỉ là mệt nghề, mà còn là một cuộc khủng hoảng ý nghĩa đội lốt mệt mỏi [11].

Thế nên, nếu phải gói lại điều mà cái trống rỗng có thể đang nói, thì có lẽ là thế này. Nó không tố cáo đời bạn tệ. Nó đang hỏi bạn đã trao mình cho điều gì ngoài mình hay chưa. Nó là khoảng lặng đọng lại sau khi guồng quay dừng — và trong khoảng lặng đó, một câu hỏi cũ kỹ như chính loài người đang chờ bạn tự trả lời.

Đừng vội lấp nó. Hãy ngồi với nó thêm một chút đã. Rồi đứng dậy, và bước về phía một ai đó, một việc gì đó, đang cần đến bạn.

Khi nào cái trống rỗng cần nhiều hơn một bài blog

Tôi phải khép lại bằng sự thật thẳng thắn nhất.

Mọi điều phía trên dành cho cái trống rỗng mang hình một câu hỏi. Nhưng nếu cảm giác vô nghĩa của bạn đã dính chặt nhiều tuần liền, cướp mất giấc ngủ, bữa ăn, và mọi niềm vui — hoặc nếu trong đầu bạn đã xuất hiện ý nghĩ làm hại chính mình — thì đây không còn là việc để tự ngẫm một mình nữa. Đó là lúc cần một nhà trị liệu hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn. Tìm trợ giúp không phải dấu hiệu của yếu đuối; nó là cách hướng-ra-ngoài can đảm nhất.

Nếu bạn đang có ý nghĩ làm hại bản thân, xin đừng ngồi một mình với nó. Hãy đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115, hoặc nói ngay với một người mà bạn tin tưởng. Tại Việt Nam có những dự án lắng nghe về sức khỏe tinh thần như Ngày Mai hay Chăm sóc Sức khỏe Việt mà bạn có thể tìm đến.

Cái trống rỗng không phải kẻ thù. Nhưng nó cần được lắng nghe cho đúng cách — và đôi khi, cần một người chịu ngồi nghe cùng bạn.

Về tác giả

Tôi là DonQuaan — người viết những dòng này không phải để vỗ về bạn, mà để cùng bạn đào tới tận gốc rễ những vấn đề của con người. Tôi tin phần lớn nỗi khổ của chúng ta không nằm ở chỗ ta hỏi sai câu, mà ở chỗ ta chưa dám ngồi đủ lâu với câu hỏi đúng. Những bài viết của tôi là một nỗ lực soi cùng một hiện tượng từ nhiều phía — khoa học, triết học, và trải nghiệm sống — rồi trả lại cho bạn quyền tự rút ra câu trả lời của riêng mình. Tôi không cho bạn đáp án. Tôi chỉ thắp một ngọn đèn.

Nguồn tham khảo

[1] Viktor E. Frankl. "Sunday Neurosis" (trích từ Man's Search for Meaning / The Will to Meaning). Beacon Press / New American Library. https://www.whatthen.org/p/how-to-cure-sunday-depression

[2] Viktor E. Frankl. Man's Search for Meaning, phần "Logotherapy in a Nutshell — The Existential Vacuum". Beacon Press (1959/1963). https://www.litcharts.com/lit/man-s-search-for-meaning/logotherapy-in-a-nutshell-the-existential-vacuum

[3] Crumbaugh, J.C. & Maholick, L.T. "An experimental study in existentialism: The psychometric approach to Frankl's concept of noogenic neurosis". Journal of Clinical Psychology, 20(2), 200–207 (1964). https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/1097-4679(196404)20:2%3C200::AID-JCLP2270200203%3E3.0.CO;2-U

[4] Buckner, R.L., Andrews-Hanna, J.R. & Schacter, D.L. "The brain's default network: Anatomy, function, and relevance to disease". Annals of the New York Academy of Sciences, 1124, 1–38 (2008). DOI: 10.1196/annals.1440.011. https://www.researchgate.net/publication/312703942_The_brain_s_default_network_Anatomy_function_and_relevance_to_disease

[5] Sheline, Y.I., Barch, D.M., Price, J.L. và cộng sự. "The default mode network and self-referential processes in depression". Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), Vol. 106, No. 6, pp. 1942–1947 (2009). DOI: 10.1073/pnas.0812686106. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.0812686106

[6] Steger, M.F., Frazier, P., Oishi, S. & Kaler, M. "The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life". Journal of Counseling Psychology, 53, 80–93 (2006). https://www.researchgate.net/publication/230887670_The_Meaning_in_Life_Questionnaire_Assessing_the_Presence_of_and_Search_for_Meaning_in_Life

[7] Ronald Aronson. "Albert Camus" (entry). Stanford Encyclopedia of Philosophy, xuất bản 27/10/2011, sửa đổi 13/12/2021. https://plato.stanford.edu/entries/camus/

[8] Irvin D. Yalom. Existential Psychotherapy. Basic Books, 1980. https://gettherapybirmingham.com/existential-psychotherapy-biography-of-irvin-yalom/

[9] Susan R. Wolf. Meaning in Life and Why It Matters. Princeton University Press, 2010. https://books.google.com/books/about/Meaning_in_Life_and_Why_It_Matters.html?id=_eoPB9zLXFoC

[10] Greater Good Science Center, UC Berkeley. "How to Find Your Purpose in Life". Greater Good Magazine, UC Berkeley. https://greatergood.berkeley.edu/article/item/how_to_find_your_purpose_in_life

[11] Frontiers in Psychiatry. "Burnout Syndrome and Logotherapy: Logotherapy as Useful Conceptual Framework for Explanation and Prevention of Burnout". Frontiers in Psychiatry, 10:382 (2019). DOI: 10.3389/fpsyt.2019.00382. https://www.frontiersin.org/journals/psychiatry/articles/10.3389/fpsyt.2019.00382/full