Nếu ngày mai bạn ngừng diễn: ai sẽ bỏ đi đầu tiên, và vì sao điều đó làm bạn tê liệt

Có một câu hỏi bạn không bao giờ hỏi to thành lời, vì chỉ cần nghĩ tới nó thôi đã thấy lạnh sống lưng. Nếu ngày mai tôi thôi diễn, thôi cười khi không muốn cười, thôi gật khi trong lòng đang lắc đầu, thì ai sẽ là người đầu tiên rời đi?

Bạn vừa thấy một khuôn mặt hiện lên. Không phải khuôn mặt chung chung đâu, mà một người cụ thể. Cái lạnh vừa chạy dọc sống lưng bạn lúc này không phải vì bạn ghét họ. Nó tới vì bạn vừa nhận ra: bạn đang giữ họ bằng một phiên bản của chính mình mà bạn không chắc có phải là mình.

Bài này sẽ không trả lời thay bạn người đó là ai. Tôi không quen mối quan hệ của bạn. Nhưng tôi sẽ cùng bạn soi đèn vào căn phòng bạn vẫn khóa lại, căn phòng nơi bạn cất nỗi sợ kia, để bạn tự thấy nó được làm bằng gì.

Cái mặt nạ không phải bạn đeo. Là bạn quên mất đã đeo

Bắt đầu bằng một điều khó nghe. Rất có thể bạn đã diễn lâu đến mức không còn biết mình đang diễn.

Nhà phân tâm học người Anh Donald Winnicott, người chủ trì Hiệp hội Phân tâm học Anh cuối thập niên 1950, gọi tên thứ này từ năm 1960. Ông tách hai con người sống chung trong một thân thể: True Self (Bản ngã Thật) và False Self (Bản ngã Giả). Bản ngã Giả không phải kẻ xấu. Nó là một đứa trẻ khôn ngoan, ra đời khi đứa bé học được rằng muốn được yêu thì mình không được khóc lúc này, không được giận lúc kia, phải dễ thương đúng kiểu người lớn cần. Nó là chiếc áo giáp khâu từ kỳ vọng của người khác [1].

Winnicott viết, trong Ego Distortion in Terms of True and False Self:

"The True Self comes from the aliveness of the body tissues and the working of body-functions... whereas the False Self is built on reactions to stimuli." [1]

Bản ngã Thật rỉ ra từ sự sống động của chính các mô trong cơ thể bạn: hơi thở, cơn đói lúc 11 giờ trưa, tiếng cười bật ra không kịp xin phép. Còn bản ngã Giả thì dựng lên từ phản ứng. Ai đó cau mày, bạn lập tức hạ giọng. Ai đó im lặng, bạn dò xét từng centimet không khí. Cả một đời sống bị lái hoàn toàn bằng tín hiệu bên ngoài.

Chỗ này mới làm tôi gai người. Winnicott mô tả nhiều mức độ của bản ngã Giả. Mức nhẹ, nó chỉ là phép lịch sự xã giao. Nhưng ở cực đoan nhất, bản ngã Thật bị giấu kín đến mức cái mà người ngoài, và cả nhà trị liệu, gặp gỡ chỉ còn là lớp vỏ [1]. Một cuộc đời nhìn từ ngoài vào có thể rất ổn. Công việc tốt, được lòng nhiều người, ai cũng khen "dễ chịu". Bên trong thì rỗng như cái lon đã uống cạn.

Bạn có thấy mình nằm ở đâu đó trên cái thang ấy không? Đừng vội trả lời. Cứ để câu hỏi nằm đó đã.

Vì sao "diễn" lại mệt thật

Có thể bạn từng tự gắt với mình: có gì đâu mà mệt, chỉ cười thêm vài cái, gật thêm vài lần. Nhưng cơ thể bạn biết rõ hơn lý trí.

Nhà tâm lý học James Gross ở Stanford đã đo chuyện này. Trong nghiên cứu đăng trên Psychophysiology năm 2002, ông tách hai cách xử lý cảm xúc. Một là tái đánh giá, tức đổi cách bạn nhìn sự việc. Hai là nén biểu hiện, đúng cái bạn làm mỗi ngày: ruột đang quặn mà mặt vẫn tươi. Kết quả đo được khá lạnh lùng. Nén cảm xúc không hề làm dịu cái khó chịu bên trong; nó chỉ phủ được lớp mặt ngoài. Cái giá phải trả là trí nhớ suy giảm và đáp ứng sinh lý tăng vọt, không chỉ ở người đang nén, mà ở cả người đang ngồi nói chuyện với họ [2].

Đọc lại câu đó lần nữa đi. Khi bạn diễn, người đối diện, dù không hề hay biết, cũng căng lên theo. Cái mặt nạ bạn đeo để giữ hòa khí thật ra đang phát đi một tín hiệu nhiễu mà hệ thần kinh người kia bắt được hết.

Vậy nên cảm giác rã rời sau một buổi tối "vui vẻ" mà bạn phải gồng, nó có thật. Nó hằn lại trong trí nhớ, trong nhịp tim đập hơi nhanh khi bạn về tới cửa. Bạn không yếu đuối đâu. Bạn vừa thanh toán một hóa đơn sinh học mà lâu nay cứ tưởng là miễn phí.

Nỗi sợ kia tên là gì

Giờ ta đến gần khuôn mặt bạn thấy lúc đầu.

Vì sao ý nghĩ "người đó sẽ bỏ đi" lại làm bạn tê liệt, chứ không chỉ buồn? Tâm lý học gắn bó có một câu trả lời không dễ nuốt. Phong cách gắn bó lo âu, theo John Bowlby, hình thành từ kiểu chăm sóc thất thường thời thơ ấu, lúc được ôm ghì lúc bị đẩy ra. Lớn lên, nó đội lốt thói quen làm hài lòng người khác. Một nghiên cứu tổng hợp trên nền của Simpson và Rholes xác nhận: người mang kiểu gắn bó này thường tuân thủ tới mức tự làm hại mình, gật cả những điều rủi ro, chỉ để mối quan hệ khỏi đứt [6].

Nghịch lý nằm ở chỗ cay đắng nhất. Những hành vi đó, gật, chiều, nuốt lời, lại thường kéo theo nhiều bất an hơn, ít thỏa mãn hơn, lo âu nhiều hơn [6]. Bạn diễn để được an toàn, rồi chính màn diễn nuôi lớn nỗi bất an. Giống một người uống nước biển cho đỡ khát.

Erich Fromm, nhà phân tâm học xã hội từng dạy ở Columbia và Yale, gọi cơ chế lớn hơn đứng sau là "automaton conformity", tuân thủ kiểu máy móc. Trong Escape from Freedom (1941), ông viết một câu tôi mong bạn đọc thật chậm. Phần lớn quyết định của chúng ta không thật sự là của ta; chúng được gợi ý từ bên ngoài, rồi ta tự thuyết phục mình rằng đó là lựa chọn của mình, trong khi thật ra ta chỉ đang chiều theo kỳ vọng người khác, bị thúc bởi nỗi sợ bị cô lập [7]. Fromm ví người sống như vậy với con tắc kè hoa. Nó hòa lẫn vào nền, hết thấy cô đơn, nhưng cũng hết là chính nó.

Đây là một sự thật mất lòng, tôi nói thẳng. Có thể người bạn sợ mất nhất không đang yêu bạn. Họ đang yêu màn diễn của bạn. Và sâu trong lòng, bạn biết điều đó. Đó mới là gốc của cơn tê liệt: không phải sợ mất họ, mà sợ phát hiện ra cái họ đang giữ chưa bao giờ là bạn.

Nhưng đây là chỗ tôi không để bạn rơi xuống

Nói tới đây mà dừng thì tàn nhẫn. Vì câu hỏi thật không phải "ai sẽ bỏ đi", mà là: nếu họ bỏ đi, bạn mất gì, và bạn được gì.

Nghiên cứu dài nhất lịch sử loài người về hạnh phúc, Harvard Study of Adult Development, theo dõi hơn 1.300 người suốt hơn 80 năm. Kết luận của nó nổi tiếng rồi: chất lượng các mối quan hệ là yếu tố dự báo sức khỏe và hạnh phúc mạnh nhất, mạnh hơn cholesterol, hơn thu nhập, hơn cả IQ [3]. Giám đốc nghiên cứu, bác sĩ Robert Waldinger ở Harvard Medical School, nói một câu nghe như lời cảnh báo y khoa:

"Loneliness kills. It's as powerful as smoking or alcoholism." [3]

Cô đơn giết người, mạnh ngang hút thuốc và nghiện rượu. Nghe vậy, phản xạ đầu tiên của bạn sẽ là "thế thì càng phải giữ người ta lại bằng mọi giá". Nhưng hãy đọc kỹ chữ "chất lượng". Nghiên cứu nhấn vào loại quan hệ nơi bạn thật sự được tin, được nhìn thấy, được nâng đỡ. Một mối quan hệ xây trên sự phục tùng, nơi bạn phải diễn mới được ở lại, không nằm trong loại che chắn sức khỏe đó. Nó chỉ là cô đơn mặc tạm chiếc áo của sự đồng hành.

John Cacioppo, người khai sinh ngành thần kinh học xã hội ở Đại học Chicago, đã chụp ảnh não, đo huyết áp, đo phản ứng miễn dịch để chứng minh cô đơn kéo dài tàn phá cơ thể ngang béo phì. Ông còn lần ra một điều quan trọng: cô đơn là cái vòng tự siết. Nó làm cùn đi chính khả năng đọc tín hiệu xã hội của ta, đẩy ta vào hành vi tự bại, rồi củng cố đúng sự cô lập ta đang sợ [8]. Nói cách khác, diễn để khỏi cô đơn không bao giờ cắt được vòng cô đơn. Nó siết chặt thêm.

Hai chữ tưởng giống nhau: hòa tan và thuộc về

Brené Brown, giáo sư nghiên cứu ở Đại học Houston, có một cách phân biệt mà tôi mong bạn mang theo cả đời. Hòa tan (fitting in) là việc bạn dò xét tình huống rồi nặn mình thành kẻ cần phải là, để được chấp nhận. Còn thuộc về (belonging) thì làm điều ngược lại: nó không bắt bạn đổi đi, nó đòi bạn cứ là chính mình [5]. Bà còn nói thẳng một câu khắc nghiệt hơn: cảm giác thuộc về của bạn không bao giờ lớn hơn mức bạn dám chấp nhận chính mình.

"Fitting in is about assessing a situation and becoming who you need to be in order to be accepted. Belonging... doesn't require us to change who we are; it requires us to be who we are." [5]

Bạn thấy chỗ trớ trêu chưa. Mỗi lần diễn để "thuộc về" một ai đó, bạn lại đang tự tay phá hủy khả năng thuộc về thật sự. Càng cố ép mình vừa khít, bạn càng vắng mặt trong chính mối quan hệ bạn đang gìn giữ.

Nghiên cứu đa văn hóa của Strohminger, Knobe và Newman cho thấy con người ở mọi nền văn hóa đều tin có một bản ngã thật, và đều cảm thấy những hành động xuất phát từ bản ngã thật mới khiến cuộc đời có ý nghĩa [4]. Họ gọi True Self là một "hư cấu có giá trị", không soi được dưới kính hiển vi, nhưng cái tâm lý học của nó thì có thật. Vậy nên cái rỗng bạn cảm thấy sau những ngày diễn dài không phải bạn tưởng tượng ra. Đó là tiếng một bản ngã thật đang gõ cửa từ bên trong.

Một lời thật, kèm một lối ra

Đây là điều mất lòng nhất tôi để dành cuối. Có thể, đúng là sẽ có người bỏ đi khi bạn ngừng diễn. Tôi sẽ không dối bạn rằng "ai thật lòng thương bạn thì sẽ ở lại hết". Vài người sẽ rời đi thật. Vì họ đến vì màn diễn, và màn diễn lại đúng là thứ bạn đang gỡ xuống.

Nhưng đây là lối ra. Những người rời đi khi bạn thôi diễn chính là những người mà sự có mặt của họ đang buộc bạn phải biến mất. Mất họ không phải mất một mối quan hệ. Đó là trả lại một vai diễn bạn đã gồng quá lâu, và dọn trống căn phòng cho một người thật bước vào.

Nếu nỗi sợ này nặng tới mức làm bạn nghẹt thở, nếu chỉ tưởng tượng cảnh ngừng diễn đã thấy trống rỗng đến mức đáng sợ chứ không chỉ là buồn, thì đó không phải dấu hiệu bạn yếu. Đó là dấu hiệu bản ngã thật đã bị nhốt quá lâu, và bạn xứng đáng có người đồng hành chuyên môn để mở lại căn phòng đó. Một nhà trị liệu, hoặc trước mắt là một người bạn thật sự tin tưởng. Bắt đầu bằng một câu nói thật rất nhỏ, với đúng một người thôi. Bạn không cần lột hết mặt nạ trong một đêm. Chỉ cần để hở một khe.

Tôi sẽ không khép bài bằng một câu trả lời gọn ghẽ. Tôi để lại đây vài viên sỏi, mỗi nhà nghiên cứu một viên, cho bạn tự ném xuống cái giếng của mình mà nghe vọng.

Winnicott hỏi: cái con người mà người ta đang yêu, là mô sống của bạn, hay là phản ứng của bạn trước họ? Gross nhắc rằng cơ thể bạn đã thanh toán cho từng nụ cười gượng, vậy bạn còn định trả tới bao giờ? Fromm thì thầm rằng cái quyết định "phải diễn" này có chắc là của bạn, hay được gợi ý từ ngoài luồn vào? Và Brown đặt viên cuối: cảm giác thuộc về của bạn lúc này, có đang lớn hơn mức bạn dám chấp nhận chính mình không?

Người sẽ bỏ đi đầu tiên, biết đâu, không phải họ.

Biết đâu là cái phiên bản của bạn mà bạn đã mệt nhoài gánh suốt bấy nhiêu năm.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào tới tận gốc rễ những vấn đề của con người, nơi nỗi sợ, sự thật và bản ngã gặp nhau. Cách viết ở đây không nhằm vỗ về, mà nhằm soi đèn vào những góc bạn vẫn tránh nhìn, rồi ở lại đó cùng bạn đủ lâu để thấy lối ra. Không lời khuyên dễ dãi, không hứa hẹn chữa lành tức thì, chỉ những câu hỏi thật và những mảnh tri thức đã được kiểm chứng, để chính bạn nghiệm ra câu trả lời của riêng mình.

Nguồn tham khảo

[1] Winnicott, D.W. "Ego Distortion in Terms of True and False Self". The Maturational Processes and the Facilitating Environment, International Universities Press (pp. 140–152); The Collected Works of D.W. Winnicott, Volume 6, 1960–1963, Oxford Academic. https://academic.oup.com/book/1192/chapter/140028848

[2] Gross, James J. "Emotion Regulation: Affective, Cognitive, and Social Consequences". Psychophysiology, 39(3), pp. 281–291. DOI: 10.1017/s0048577201393198. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12212647/

[3] Waldinger, Robert & Schulz, Marc. The Good Life: Lessons from the World's Longest Scientific Study of Happiness. Simon & Schuster (2023); Harvard Study of Adult Development, Harvard Medical School / Massachusetts General Hospital. https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/over-nearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a-healthy-and-happy-life/

[4] Strohminger, Nina; Knobe, Joshua; Newman, George. "The True Self: A Psychological Concept Distinct From the Self". Perspectives on Psychological Science (tóm tắt tại Greater Good Magazine, UC Berkeley, 2/11/2017). https://greatergood.berkeley.edu/article/item/do_you_have_a_true_self

[5] Brown, Brené (dẫn trong "Five Ways to Be More Vulnerable and Authentic"). Greater Good Magazine, UC Berkeley, 2/12/2024; trích từ The Gifts of Imperfection (2010) và Braving the Wilderness (2017). https://greatergood.berkeley.edu/article/item/five_ways_to_be_more_vulnerable_and_authentic

[6] Simpson, Jeffry A. & Rholes, W. Steven (tổng hợp); Exploratio Journal (2022). "How Attachment Theory Can Explain People-Pleasing Behaviors; Adult Attachment, Stress, and Romantic Relationships". PMC/NIH — PMC4845754. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4845754/

[7] Fromm, Erich. Escape from Freedom (Trốn khỏi Tự do). Farrar & Rinehart, 1941, Chương IV. https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom

[8] Cacioppo, John T. & Patrick, William. Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W.W. Norton & Company, 2008. ISBN: 9780393335286. https://www.johncacioppo.com/books/loneliness-human-nature-and-the-need-for-social-connection/