Lòng tốt hay sự hèn nhát được trang điểm? Khi việc làm hài lòng người khác không còn là tử tế

Có một loại mệt mà ngủ bao nhiêu cũng không hết.

Bạn vừa nói "được, để mình lo" với một người mà trong lòng đang gào lên "không". Bạn cười, gật, nhận thêm phần việc. Rồi quay đi, và bắt gặp cốc cà phê nguội ngắt trên bàn — ly bạn pha từ sáng mà chưa kịp uống ngụm nào, vì có ai đó cần bạn trước. Cái cốc đó đứng đấy như một lời trách: bạn lo cho cả thế giới, trừ cái bàn của chính mình. Tối về, bạn nằm xuống, và cảm giác rỗng lại bò lên ngực. Bạn tự an ủi: mình là người tốt mà. Mình biết nghĩ cho người khác.

Nhưng đêm khuya, khi không còn ai để làm hài lòng, một câu hỏi khẽ cào vào: nếu cái mình gọi là lòng tốt, thật ra chỉ là nỗi sợ được mặc một bộ áo đẹp thì sao?

Tôi sẽ không trả lời thẳng câu đó. Câu trả lời đúng nhất phải do chính bạn moi lên từ đáy mình. Nhưng tôi sẽ cùng bạn soi nó dưới vài ngọn đèn khác nhau — của những người đã dành cả đời để đào tới gốc.

Lòng tốt thật không kéo bạn cạn kiệt

Hãy phân biệt sòng phẳng cái đã. Lòng tốt thật có gốc ở sự dư dả: bạn cho đi vì bạn có, và cho xong, bạn vẫn còn nguyên. Còn cái thứ khiến bạn cạn kiệt, khiến bạn nuốt cơn giận xuống để giữ một nụ cười, khiến bạn gật đầu với điều bạn không tin — cái đó có một cái tên khác.

Nhà trị liệu Pete Walker (LMFT), chuyên gia về sang chấn phức hợp, gọi nó là fawn — phản ứng "phục tùng để được an toàn" [4]. Trong khung sinh tồn quen thuộc Fight–Flight–Freeze (đánh – chạy – đông cứng), Walker bổ sung phản xạ thứ tư: làm hài lòng kẻ đe dọa. Một đứa trẻ lớn lên cạnh người chăm sóc thất thường học rất nhanh rằng cách an toàn nhất để không bị bỏ rơi là tan biến vào nhu cầu của người kia.

Walker viết về kiểu người này:

"Những người thuộc kiểu fawn tìm sự an toàn bằng cách hòa tan vào mong muốn, nhu cầu và đòi hỏi của người khác. Họ hành xử như thể vô thức tin rằng cái giá để được bước vào bất kỳ mối quan hệ nào là từ bỏ toàn bộ nhu cầu, quyền lợi, sở thích và ranh giới của chính mình." [4]

Đọc lại câu đó chậm thôi. "Cái giá để được bước vào bất kỳ mối quan hệ nào." Nếu trong lòng bạn vừa nhói lên một cái, thì cái nhói đó đang nói với bạn điều mà lý trí bạn đã chối từ rất lâu rồi. Đây là sự thật mất lòng đầu tiên tôi nợ bạn: cái bạn tự hào gọi là "biết điều", rất có thể là một phản xạ sống sót cũ, đã tự động hóa đến mức bạn tưởng đó là tính cách. Nhưng phản xạ thì tháo được. Tính cách thì người ta đầu hàng.

Cái mặt nạ mọc lên từ thời bạn còn quá nhỏ để chọn

Vì sao một đứa trẻ lại phải học cách tan biến?

Nhà phân tâm học người Anh Donald Winnicott trả lời bằng một khái niệm đã thành nền tảng: giả ngã (false self) [1]. Khi sự hồn nhiên bộc phát của đứa trẻ bị đe dọa, buộc nó phải tuân theo kỳ vọng của cha mẹ thay vì được đáp ứng nhu cầu thật, một lớp mặt nạ tuân thủ mọc lên để che chắn. Winnicott mô tả: kỳ vọng của người khác dần quan trọng đến mức "đè lên hoặc mâu thuẫn với cảm thức nguyên thủy về bản thân" [1].

Lưu ý điều này: giả ngã không phải kẻ thù. Nó là người bảo vệ, từng cứu bạn. Một đứa trẻ không thể nói "con không đồng ý" với người nắm giữ toàn bộ tình thương và miếng ăn của nó, nên nó học cách đoán ý, chiều lòng, làm vừa. Đó là trí khôn, không phải khuyết tật.

Vấn đề là cái áo giáp may cho đứa trẻ năm tuổi không cởi ra được khi bạn ba mươi lăm. Bạn vẫn đoán ý sếp như đoán ý người cha nóng tính. Bạn vẫn dập tắt ý kiến của mình trước khi nó kịp thành lời, như cái thuở mở miệng là bị mắng. Nhà tâm lý Carl Rogers gọi cơ chế sinh ra điều này là điều kiện để được yêu: khi tình thương đến kèm điều kiện, đứa trẻ học rằng chỉ những phần "được chấp nhận" của nó mới xứng đáng tồn tại — và nó cất giấu phần còn lại suốt đời.

Và đây là chỗ khoa học gõ một tiếng lạnh người. Nhà tâm lý học Aaron Beck đặt tên cho chiều nhân cách này là sociotropy — đầu tư quá mức vào sự chấp thuận của người khác, kèm nỗi sợ bị phê bình và từ chối [6]. Không dừng ở lý thuyết: một nghiên cứu được bình duyệt, theo dõi người ta dọc thời gian, xác nhận người có điểm sociotropy cao đối mặt với trầm cảm nặng hơn và dai dẳng hơn khi gặp biến cố tiêu cực [5]. Cái bạn gọi là "hòa nhã, dễ chịu" có một cái giá. Với người mang nỗi sợ bị bỏ rơi, lời từ chối của người khác không phải ẩn dụ — nó đập vào người thật như một cú đánh.

Khi cả một xã hội cùng đeo mặt nạ

Hãy phóng ống kính ra xa hơn cái tuổi thơ của riêng bạn. Có khi không phải mình bạn hèn — mà cả một thời đại đang dạy người ta gọi sự phục tùng là trưởng thành.

Erich Fromm, nhà phân tâm học kiêm triết gia xã hội, viết điều này từ năm 1941, khi ông nhìn cả một châu Âu cúi đầu trước các thể chế độc tài. Ông gọi nó là automaton conformity — tuân thủ tự động [2]. Con người trốn khỏi gánh nặng của tự do bằng cách nuốt trọn kỳ vọng của đám đông, rồi tự thuyết phục mình rằng đó là lựa chọn của chính mình.

Fromm nói một câu mà tôi muốn bạn dán lên gương:

"Con người hiện đại sống trong ảo tưởng rằng anh ta biết 'mình muốn gì', trong khi thực ra anh ta muốn cái mà người ta cho rằng anh ta nên muốn." [2]

Bạn có chắc cái bạn đang gồng mình làm hài lòng kia là điều bạn muốn cho đi? Hay là điều bạn đã được lập trình để tin rằng một "người tốt" thì phải làm? Fromm còn đẩy xa hơn, đến mức gai người: kẻ "bình thường" theo nghĩa thích nghi giỏi đôi khi lại kém lành mạnh hơn kẻ loạn thần — vì hắn thích nghi được "chỉ với cái giá là đã từ bỏ chính mình" [2].

Đọc tới đây có thể bạn thấy nặng. Vậy thì dừng một nhịp. Đặt tay lên ngực, thở ra cho hết. Không ai bắt bạn lột bỏ cả con người mình trong một buổi tối. Soi gốc rễ là để hiểu, không phải để tự kết án.

Sartre và lời nói dối ngọt nhất: "Tôi không có lựa chọn nào khác"

Đến đây, triết gia Jean-Paul Sartre bước vào với con dao sắc nhất.

Sartre gọi nó là mauvaise foi — ngụy tín, hay "đức tin tồi" [3]. Đó là khi ta tự lừa mình rằng ta không có tự do để chọn, bằng cách thu mình vào một vai diễn. Ví dụ nổi tiếng của ông là người bồi bàn diễn quá tròn vai "người bồi bàn": mỗi cử chỉ đều hơi quá mức, như thể anh ta đang cố thuyết phục cả thế giới và chính mình rằng anh ta chỉ là cái vai đó, không hơn. Làm vậy, anh ta né được nỗi lo âu khủng khiếp của tự do — sự thật rằng anh ta luôn có thể chọn khác.

Bạn cũng đang diễn một vai. Vai "người dễ thương ai nhờ gì cũng được". Và mỗi lần bạn thở dài nói "biết làm sao được, tính mình vậy rồi", bạn đang làm đúng cái việc Sartre tố cáo: lấy hai chữ "tính cách" ra che cho một lựa chọn mà bạn sợ phải nhận trách nhiệm.

Đây là sự thật mất lòng thứ hai, và là cái sắc nhất. Nói "tôi không thể từ chối" thường là cách lịch sự để nói "tôi không dám từ chối". Hèn nhát không phải tội — nó là nỗi sợ chưa được gọi đúng tên. Nhưng chừng nào bạn còn dán nhãn "lòng tốt" lên nó, bạn còn cấm chính mình đi qua nó. Người ta không chữa cái mà người ta đang tôn vinh.

Vậy sự tử tế thật trông như thế nào?

Nếu cái mặt nạ đáng sợ vậy, thì giữ làm gì? Câu trả lời nằm ở chỗ: cái thật bên dưới đẹp hơn nhiều.

Nhà nghiên cứu Brené Brown (Ph.D., LMSW) chỉ ra rằng người làm hài lòng kinh niên thường mắc kẹt trong chủ nghĩa hoàn hảo — một hệ niềm tin lấy sự chấp thuận của người khác làm thước đo giá trị bản thân [7]. Bà viết:

"Chủ nghĩa hoàn hảo không phải là tự hoàn thiện. Về cốt lõi, nó là nỗ lực giành lấy sự chấp thuận và chấp nhận. (...) chúng ta đứng bên ngoài câu chuyện của chính mình và chật vật mưu cầu sự xứng đáng bằng cách không ngừng trình diễn, hoàn hảo hóa, làm vừa lòng và chứng minh." [7]

"Đứng bên ngoài câu chuyện của chính mình." Có phải đó là lý do bạn thấy đời mình như đang xem qua một tấm kính mờ — vì người thật của bạn bị nhốt sau lớp trình diễn, và bạn đã quên mất khuôn mặt nó?

Lối ra không phải là trở nên lạnh lùng, ích kỷ, hay vô cảm. Lối ra là tử tế có ranh giới: cho đi từ chỗ đầy, không phải từ chỗ sợ. Người tử tế thật nói "không" được, nên chữ "có" của họ mới đáng tin. Họ làm bạn vui không phải vì sợ mất bạn, mà vì thật lòng quý bạn — và bạn cảm được sự khác biệt đó, vì nó không kèm cái mùi mệt mỏi của hy sinh.

Viktor Frankl, nhà thần kinh học sống sót qua trại tập trung, đưa cho ta viên đá nền cuối cùng [8]:

"Mọi thứ đều có thể bị tước khỏi một con người, trừ một điều: tự do cuối cùng của con người — quyền chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào, chọn con đường của riêng mình." [8]

Nếu Frankl giữ được quyền chọn ngay trong địa ngục, thì bạn — trong một cuộc họp, một bữa cơm gia đình, một tin nhắn nhờ vả — bạn cũng có quyền đó. Luôn luôn. Nói "không" với một lời nhờ không khiến bạn thành người xấu. Nó khiến bạn thành người thật. Và chỉ người thật mới yêu thương thật được.

Đôi điều cần nói thẳng về sự an toàn

Nếu khi đọc bài này, bạn nhận ra phản xạ phục tùng của mình gắn với một tuổi thơ thật sự không an toàn — bị đe dọa, bị tổn thương — thì xin đừng tự mình gồng gánh việc tháo gỡ. Fawn là phản ứng sang chấn, và sang chấn cần được đồng hành, không phải bị ép "mạnh mẽ lên". Tìm một nhà trị liệu tâm lý, hoặc ít nhất một người bạn thật sự tin tưởng để nói ra. Đào tới gốc là việc tốt, nhưng đào một mình trong bóng tối thì không. Nếu có lúc nỗi đau dâng lên quá ngưỡng chịu đựng, tại Việt Nam bạn có thể gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất. Hãy đi từ từ, và tự cho phép mình được giúp.

Vài viên sỏi để bạn tự ném xuống giếng của mình

Tôi đã hứa không trả lời thẳng câu hỏi đầu bài, và tôi giữ lời. Thay vào đó, mỗi người tôi vừa mời tới đưa cho bạn một viên sỏi. Bạn tự thả nó xuống và nghe tiếng vọng:

• Winnicott hỏi: cái mặt nạ này, bạn đeo từ bao giờ — và nó từng cứu đứa trẻ nào trong bạn?
• Pete Walker hỏi: lần gật đầu gần nhất, trong người bạn là tình thương hay là nỗi sợ?
• Fromm hỏi: điều bạn đang chiều lòng kia, là bạn muốn, hay là bạn được dạy rằng phải muốn?
• Sartre hỏi: nếu hôm nay bạn dám nói "không" một lần, thì cái "tính cách không thể từ chối" của bạn còn thật đến đâu?
• Frankl hỏi: trong hoàn cảnh nhỏ nhất hôm nay, bạn sẽ chọn thái độ nào — của một người sống thật, hay của một người đang trình diễn?

Lòng tốt và sự hèn nhát trang điểm có thể trông y hệt nhau từ bên ngoài. Người khác sẽ không phân biệt được. Chỉ bạn mới biết, trong cái khoảnh khắc bạn nói "vâng", trong ngực bạn là điều gì.

Và sự thật tôi muốn để lại: bạn không cần phải hết tốt để thôi hèn. Bạn chỉ cần đủ can đảm để cho đi từ chỗ thật của mình — kể cả khi điều thật đó là một lời từ chối.

Về tác giả

DonQuaan là người viết để đào tới tận gốc rễ những vấn đề của con người — nơi nỗi đau bắt đầu, chứ không dừng ở chỗ nó biểu lộ. Cách tiếp cận ở đây là soi một câu hỏi dưới nhiều ngọn đèn: tâm lý học, triết học, và đời sống thường ngày, để bạn tự tìm ra câu trả lời của riêng mình thay vì nhận một câu trả lời vay mượn.

Nguồn tham khảo

[1] Winnicott, D. W. "Ego Distortion in Terms of True and False Self". Trong The Maturational Process and the Facilitating Environment, International Universities Press (tr. 140–157). Tóm lược: Wikipedia — True self and false self. https://en.wikipedia.org/wiki/True_self_and_false_self

[2] Fromm, Erich. Escape from Freedom (Fear of Freedom). Farrar & Rinehart, 1941. https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom

[3] Sartre, Jean-Paul. Being and Nothingness (L'Être et le Néant, 1943) — khái niệm "bad faith" (mauvaise foi). Tóm lược: Wikipedia — Bad faith (existentialism); Internet Encyclopedia of Philosophy — Sartre, Jean Paul: Existentialism. https://en.wikipedia.org/wiki/Bad_faith_(existentialism)

[4] Walker, Pete (LMFT); Clayton, Ingrid (Ph.D.). "What Is the Fawning Trauma Response?" (Psychology Today, 24/03/2023); Complex PTSD: From Surviving to Thriving (2013). https://www.psychologytoday.com/us/blog/emotional-sobriety/202303/what-is-the-fawning-trauma-response

[5] Iacoviello, B. M., Grant, D. A., Alloy, L. B., Abramson, L. Y. "Cognitive Personality Characteristics Impact the Course of Depression: A Prospective Test of Sociotropy, Autonomy and Domain-Specific Life Events". Cognitive Therapy and Research, 2009. PMC2834205. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2834205/

[6] Beck, A. T. "Cognitive therapy of depression: New perspectives" (1983); Sociotropy-Autonomy Scale (SAS). Trong Treatment of depression: Old controversies and new approaches (tr. 265–290), Raven. https://www.researchgate.net/publication/8998755_Sociotropy_and_Autonomy_The_Nature_of_Vulnerability

[7] Brown, Brené (Ph.D., LMSW). The Gifts of Imperfection. Hazelden Publishing, 2010. https://www.goodreads.com/work/quotes/7261277-the-gifts-of-imperfection

[8] Frankl, Viktor E. Man's Search for Meaning. Beacon Press, 1946. https://www.goodreads.com/work/quotes/3389674-ein-psycholog-erlebt-das-konzentrationslager