Khi cuối cùng có người yêu bạn: họ yêu bạn, hay yêu cái vai bạn đã diễn quá khéo để được yêu?

Có một khoảnh khắc lạ lùng xảy ra ngay giữa lúc đáng lẽ phải hạnh phúc nhất. Người ấy nói yêu bạn. Họ nhìn bạn bằng đôi mắt mà bạn từng cầu xin cả đời. Và thay vì ấm lên, có thứ gì đó trong lồng ngực bạn lạnh đi.

Bởi vì một giọng nói khẽ vang lên, đúng vào lúc bạn không muốn nghe nó nhất: Họ đâu có yêu mình. Họ yêu cái phiên bản mình đã dựng cho họ xem.

Nếu bạn đang đọc những dòng này lúc 3 giờ sáng, kéo chăn lên tận cằm bên cạnh một người đang ngủ ngon, mà thấy mình cô đơn hơn cả những đêm còn ngủ một mình, thì bài viết này tôi viết cho bạn. Tôi sẽ không trả lời thẳng câu hỏi của bạn. Tôi không có quyền đó. Nhưng tôi sẽ soi nó dưới nhiều ngọn đèn, để cuối bài, bạn tự nhặt được câu trả lời của riêng mình.

Cái mặt nạ mọc lên từ lúc nào, không ai báo trước

Trẻ con không sinh ra đã biết diễn. Chúng cười khi vui, khóc khi đói, vung tay khi thích. Nhà phân tâm học người Anh D.W. Winnicott gọi những cử chỉ tự phát ấy là mầm của True Self, bản ngã thật [1].

Rồi có chuyện xảy ra. Đứa trẻ vung tay đòi một thứ, và người chăm sóc không đáp lại đúng nhu cầu đó. Có thể vì mệt. Có thể vì chính họ cũng đang vỡ ra từng mảnh mà không ai đỡ. Lặp lại đủ nhiều lần, đứa trẻ học một bài học sống còn: con người thật của mình không được chào đón, nhưng nếu mình làm vừa lòng, mình sẽ được giữ lại. Thế là False Self mọc lên. Một bản ngã giả, một lớp vỏ phòng thủ, dựng lên không phải vì đứa trẻ gian dối, mà vì nó muốn sống sót trong tình thương.

Winnicott viết một câu khiến tôi đọc xong phải ngồi im rất lâu:

"Bản ngã giả dựng lên cả một hệ thống quan hệ giả, và bằng cách nội nhập, thậm chí đạt tới vẻ ngoài của sự chân thật, trong khi bản ngã thật bị giấu kín và không ai biết tới, có lẽ ngay cả chính người đang sống cuộc đời của bản ngã giả cũng không ngờ tới." [1]

Đọc kỹ vế cuối. Ngay cả chính người đó cũng không ngờ. Đây là phần độc địa nhất. Cái mặt nạ diễn lâu đến mức bạn quên mất nó là mặt nạ. Bạn tưởng cái vai dễ thương, biết điều, luôn ổn, không bao giờ làm phiền ai chính là bạn.

Nhà tâm lý học nhân văn Carl Rogers gọi cơ chế cài cắm này bằng một cái tên sắc lạnh hơn: conditions of worth, những điều kiện để được coi là xứng đáng [2]. Đứa trẻ nhận ra: mình chỉ đáng yêu khi ngoan, khi giỏi, khi không khóc, khi không cần gì. Mỗi chữ "khi" là một sợi dây trói. Lớn lên, bạn mang nguyên bó dây ấy vào mọi mối tình.

Vì sao càng được yêu, bạn càng sợ

Đây là chỗ nghịch lý cắn vào da thịt.

Năm 1978, hai nhà tâm lý Pauline Clance và Suzanne Imes đặt tên cho một hiện tượng họ thấy ở những phụ nữ thành đạt cao: impostor phenomenon, cảm giác mình là kẻ giả mạo sắp bị lộ tẩy đến nơi [8]. Dù bằng chứng khách quan về năng lực chất đầy, họ vẫn tin sâu trong ruột rằng mình không xứng, rồi một ngày người ta sẽ phát hiện ra sự thật.

Cơ chế này không nằm yên trong sự nghiệp. Nó bò thẳng vào giường ngủ của bạn.

Bởi vì nếu người kia yêu bạn, mà bạn lại tin rằng cái họ thấy chỉ là vai diễn, thì tình yêu của họ không an ủi được bạn. Nó đe dọa bạn. Mỗi lời "anh yêu em", mỗi cái ôm, mỗi sáng họ pha cho bạn cốc cà phê rồi đặt nó lên bàn, tất cả thành một quả bom hẹn giờ. Càng yêu nhiều, ngày bị bóc trần càng gần. Cốc cà phê còn nóng trên bàn. Bạn ngồi đó, hai tay ôm lấy nó, nghĩ: họ pha cốc này cho người mà họ tưởng là mình. Cái cốc thì ấm. Còn bạn thì lạnh, lạnh từ trong xương.

Tôi nói thẳng điều này, vì né tránh nó chẳng giúp được gì: chừng nào bạn còn tin mình là kẻ giả mạo, thì không một ai trên đời yêu bạn đủ để bạn tin. Vấn đề không nằm ở liều lượng tình yêu họ rót vào. Vấn đề nằm ở cái thùng chứa bị thủng đáy bên trong bạn. Đây là tin xấu. Nhưng có một lối ra, và tôi sẽ chỉ nó ở cuối, lối ra không phải bắt người kia yêu mạnh hơn, mà là vá lại cái đáy thùng.

Nỗi sợ này có rễ sinh học, không phải bạn yếu đuối

Nếu bạn đang tự mắng mình "sao mình lắm chuyện thế", hãy dừng lại. Cái mô hình "mình không đáng được yêu" có nguồn gốc thật, và nó không phải lỗi tính cách của bạn.

Nhà tâm lý John Bowlby, cha đẻ thuyết gắn bó, chỉ ra rằng đứa trẻ được chăm sóc nhất quán sẽ hình thành một internal working model, một bản đồ nội tâm trong đó bản thân là người xứng đáng được yêu [9]. Ngược lại, đứa trẻ lớn lên trong sự chăm sóc lúc nóng lúc lạnh sẽ mang theo tấm bản đồ ghi dòng chữ "mình không đáng", và tấm bản đồ ấy điều hướng mọi mối quan hệ về sau.

Kiểu gắn bó lo âu hình thành chính từ sự chăm sóc thất thường đó. Người mang nó học một chiến lược: phải biểu diễn mới giữ được tình yêu. Phải làm vui lòng. Phải dò xét từng nét mặt. Phải canh chừng dấu hiệu bị bỏ rơi như canh một ngọn lửa sắp tắt. Nỗi sợ này không phải trò làm nũng. Nó cắm rễ trong hệ thần kinh, rèn từ những đêm còn nằm trong nôi, khi tiếng khóc của bạn lúc được trả lời lúc không.

Hiểu điều này không phải để đổ lỗi cho cha mẹ, phần lớn họ cũng đang lặp lại tấm bản đồ của chính họ. Hiểu để bạn thôi đánh mình. Cái mặt nạ bạn đeo không phải dấu hiệu bạn hư hỏng. Nó là tấm bằng chứng cho thấy đã có lúc, bạn rất cần được yêu, và bạn đã làm mọi cách để được yêu.

Khi cả hai cùng đeo mặt nạ: cái bẫy kép

Bây giờ ta phải nhìn vào một góc khó chịu hơn. Sẽ thế nào nếu cả hai người đều đang diễn?

Triết gia Jean-Paul Sartre có một khái niệm tàn nhẫn: mauvaise foi, niềm tin xấu [4]. Đó là khi con người chối bỏ tự do của mình bằng cách thu mình vào một vai diễn xã hội, diễn nó đến mức tin rằng mình là cái vai đó. Ông lấy ví dụ người hầu bàn diễn quá đạt vai "người hầu bàn" tới mức đánh mất chính mình. Về tình yêu, Sartre bi quan đến lạnh người: ông cho rằng yêu thường là nỗ lực chiếm giữ tự do của người kia, để bản thân được bảo chứng một bản sắc cố định [4].

Áp vào câu hỏi của bạn, cái bẫy trở nên kép. Bạn diễn để được yêu. Nhưng biết đâu người kia cũng đang diễn vai "người yêu lý tưởng" để được bạn cần đến. Hai cái mặt nạ ngồi đối diện nhau trong bữa tối, gọi đó là thân mật. Và đằng sau cả hai, hai con người thật chưa từng được giới thiệu.

Nhà trị liệu cặp đôi Sue Johnson, người sáng lập liệu pháp EFT, nói điều này bằng ngôn ngữ ấm hơn Sartre nhiều. Trong những mối quan hệ thiếu an toàn, bà viết, chúng ta ngụy trang điểm yếu của mình, nên người bạn đời không bao giờ thực sự nhìn thấy ta [6]. Johnson nhận thấy phần lớn xung đột cặp đôi, bề ngoài cãi nhau về tiền bạc, về việc nhà, về mẹ chồng, thực chất chỉ là tiếng kêu phản kháng trước sự mất kết nối cảm xúc [6]. Họ không cãi về nội dung. Họ đang gào lên một câu duy nhất: Anh có còn ở đó với em không? Em với anh có an toàn không? Khi cả hai đều giấu điểm yếu, không ai nghe được tiếng kêu của ai. Hai người nằm cạnh nhau và cùng cô đơn.

Cô đơn giữa lòng thân mật là có thật, và nó giết người

Bạn có thể nghĩ cảm giác lạnh lúc 3 giờ sáng kia chỉ là bạn vẽ chuyện. Khoa học không nghĩ vậy.

Harvard Study of Adult Development là một trong những nghiên cứu dài nhất lịch sử về hạnh phúc con người: theo dõi 724 người đàn ông suốt 79 năm, rồi cả con cái họ [5]. Kết luận lớn nhất không phải tiền. Không phải danh vọng. Mà là chất lượng của các mối quan hệ thân thiết là yếu tố dự báo mạnh nhất cho sức khỏe và hạnh phúc về sau [5].

Để ý chữ chất lượng. Robert Waldinger, người dẫn dắt nghiên cứu, nhấn mạnh rằng không phải mọi sự gần gũi đều là kết nối. Người ta có thể cô đơn sâu sắc ngay giữa một cuộc hôn nhân, ngay giữa đám đông người thân [5]. Và đáng sợ hơn: những người sống trong cô đơn kéo dài có não bộ suy giảm sớm hơn, và chết sớm hơn [5].

Tức là cảm giác của bạn không phải tưởng tượng. Khi không ai yêu con người thật của bạn mà chỉ yêu hình tượng bạn dựng, bạn đang sống trong một dạng cô đơn có thể đo được bằng tuổi thọ. Đây là sự thật mất lòng tôi phải nói: ở yên trong một mối quan hệ nơi bạn chỉ được yêu qua mặt nạ, lâu dài, là một kiểu tự bào mòn. Nhưng chính cái đau ấy lại là tín hiệu lành mạnh. Nó là phần thật trong bạn đang đập cửa, đòi được sống.

Vậy tình yêu thật trông như thế nào?

Nếu tình yêu qua mặt nạ làm ta cô đơn, thì đâu là thứ chữa lành?

Erich Fromm, trong The Art of Loving, phân biệt hai kiểu tình yêu bằng một câu đã thành kinh điển. Tình yêu non nớt, ông viết, nói rằng "anh yêu em vì anh cần em"; còn tình yêu trưởng thành nói "anh cần em vì anh yêu em" [3]. Khác biệt nằm ở thứ tự. Tình yêu non nớt là một thỏa thuận thị trường: tôi cần một thứ, bạn lấp được, nên tôi "yêu". Tình yêu trưởng thành là hành động chủ động bảo toàn bản sắc của cả hai người trong khi vẫn kết nối, không hòa tan, không bắt ai phải biến mất [3].

Nhà trị liệu Esther Perel đẩy ý này xa thêm một bước, vào đúng vết thương của bạn. Bà quan sát rằng nhiều người, khi mối quan hệ nguội đi, không thực sự muốn rời bỏ người bạn đời. Họ muốn rời bỏ con người mà chính họ đã trở thành trong mối quan hệ đó [7]. Cái con người đeo mặt nạ. Cái vai diễn ngoan ngoãn đã giết dần bản ngã thật.

Perel cho rằng tình yêu bền vững cần hai trụ cùng đứng: sự giao nộp và sự tự chủ [7]. Khi một người từ bỏ trọn vẹn bản ngã để giữ tình yêu, diễn cho thật khéo, làm vừa lòng cho thật giỏi, thì chính sức hút biến mất, và mối quan hệ mục dần từ bên trong. Nghĩa là cái vai bạn diễn quá khéo để được yêu, về lâu dài, lại chính là thứ giết chết tình yêu bạn đang cố giữ.

Lối ra không nằm ở họ, nằm ở bạn

Tôi đã hứa một lối ra. Nó ở đây, và nó đến từ Carl Rogers, qua một nghịch lý mà ông dành cả đời để chứng minh:

"Nghịch lý kỳ lạ là khi tôi chấp nhận chính mình đúng như tôi đang là, thì khi đó tôi mới có thể thay đổi." [2]

Rogers gọi liều thuốc giải là unconditional positive regard, sự chấp nhận vô điều kiện [2]. Cái mà conditions of worth đã lấy đi của bạn lúc nhỏ, quyền được yêu mà không cần diễn, phải được trao lại. Nhưng đây là chỗ then chốt mà nhiều người làm ngược: bạn không thể chờ người kia trao nó cho bạn trước. Nếu bạn vẫn đeo mặt nạ, thì dù họ có yêu vô điều kiện đến đâu, tình yêu ấy vẫn rơi vào cái vai, không vào bạn. Thùng vẫn thủng đáy.

Người đầu tiên phải tháo một góc mặt nạ ra, là bạn. Để một điểm yếu thật lộ ra. Để một nhu cầu thật được nói thành lời. Rồi quan sát: họ có ở lại không? Mỗi lần phần thật của bạn được nhìn thấy mà không bị bỏ rơi, một sợi dây trói cũ đứt ra. Đó là cách cái đáy thùng được vá lại, từng mảnh nhỏ một.

Đây là việc khó, và đôi khi quá khó để làm một mình. Nếu bạn nhận ra mình đã đeo mặt nạ lâu đến mức không còn biết gỡ nó kiểu gì, hoặc nỗi sợ bị bỏ rơi lớn đến mức làm bạn tê liệt, thì tìm một nhà trị liệu tâm lý không phải dấu hiệu bạn yếu. Đó là việc khôn ngoan nhất một người can đảm có thể làm. Một người được huấn luyện để trao cho bạn chính cái sự chấp nhận vô điều kiện mà bạn từng thiếu, là nơi an toàn để bạn tập tháo mặt nạ trước khi đem nó ra giữa đời. Hãy đi từng bước nhỏ, và tử tế với mình trong lúc đi. Nếu có lúc nào ý nghĩ trong đầu bạn tối đến mức bạn thấy mình không muốn sống nữa, đừng ngồi một mình với nó: gọi 115, hoặc nói ngay với một người bạn tin, hoặc tới cơ sở y tế gần nhất. Phần thật của bạn đáng được ở lại trên đời này.

Vài viên sỏi để bạn tự ném

Tôi đã hứa không trả lời thẳng câu hỏi của bạn, và tôi giữ lời. Thay vào đó, tôi để lại đây mấy viên sỏi, mỗi chuyên gia một viên, để bạn tự ném xuống cái giếng của riêng mình và nghe tiếng vọng:

• Winnicott thì thầm: cái mặt nạ ấy không phải gian dối, nó từng cứu sống bạn. Câu hỏi không phải "sao mình lại đeo nó", mà "giờ mình còn cần nó nữa không".
• Rogers nhắc: bạn không thể chờ được chấp nhận thì mới dám thật. Bạn phải dám thật, thì mới biết ai chấp nhận bạn.
• Perel gõ vào vai bạn: có khi câu hỏi thật không phải "họ có yêu mình thật không", mà là "mình đã bỏ rơi con người thật của mình ở đâu, từ lúc nào".
• Harvard đặt lên bàn một sự thật trần trụi: cô đơn trong tình yêu không phải bi kịch lãng mạn. Nó là vấn đề sức khỏe. Đừng coi thường tiếng lạnh lúc 3 giờ sáng.

Còn câu hỏi cuối cùng, viên sỏi nặng nhất, tôi để dành cho bạn, không trả lời thay: Nếu ngày mai bạn tháo một góc mặt nạ ra, chỉ một góc thôi, mà người ấy vẫn ở lại, thì bạn sẽ tin chứ?

Nếu câu trả lời là "không, mình vẫn không tin", thì có lẽ vấn đề chưa bao giờ là họ yêu ai. Vấn đề là bạn chưa từng cho phép mình tin rằng con người thật của bạn đáng được yêu. Và đó, may thay, là thứ bạn có quyền bắt đầu thay đổi. Ngay từ đêm nay.

Về tác giả

DonQuaan viết cho những người đang đứng giữa khủng hoảng và đi tìm gốc rễ. Không vỗ về cho qua, không phán xét cho xong, mà đào xuống tận cùng vấn đề con người, rồi cùng bạn lần ngược lên ánh sáng. Mỗi bài viết là một lần soi đèn vào góc tối ta thường tránh nhìn, để bạn tự tìm ra lối của riêng mình.

Nguồn tham khảo

[1] D.W. Winnicott. "Ego Distortion in Terms of True and False Self". Trong: The Maturational Process and the Facilitating Environment, Hogarth Press, 1965 (bài gốc 1960). https://en.wikipedia.org/wiki/True_self_and_false_self

[2] Carl R. Rogers. On Becoming a Person: A Therapist's View of Psychotherapy. Houghton Mifflin, 1961. https://www.goodreads.com/author/quotes/102062.Carl_R_Rogers

[3] Erich Fromm. The Art of Loving. Harper & Brothers, 1956. https://en.wikipedia.org/wiki/The_Art_of_Loving

[4] Jean-Paul Sartre. Being and Nothingness (L'Être et le Néant). Gallimard, 1943; bản dịch tiếng Anh: Philosophical Library, 1956. https://plato.stanford.edu/entries/sartre/

[5] Robert Waldinger & Marc Schulz. The Good Life: Lessons from the World's Longest Scientific Study of Happiness. Harvard Study of Adult Development (bắt đầu 1938); sách: Simon & Schuster, 2023. https://www.robertwaldinger.com/post/what-harvard-s-study-of-adult-development-reveals-about-happiness

[6] Sue Johnson. Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. Little, Brown Spark, 2008. https://drsuejohnson.com/books/

[7] Esther Perel. Mating in Captivity: Reconciling the Erotic and the Domestic. HarperCollins, 2006. https://www.goodreads.com/work/quotes/1074496-mating-in-captivity-reconciling-the-erotic-and-the-domestic

[8] Pauline R. Clance & Suzanne A. Imes. "The Impostor Phenomenon in High Achieving Women: Dynamics and Therapeutic Intervention". Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 15(3), 241–247, 1978. https://www.semanticscholar.org/paper/The-imposter-phenomenon-in-high-achieving-women:-Clance-Imes/5e006cbe27488f165e9dc913274b10a4b4df0d2d

[9] John Bowlby. Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Basic Books / Hogarth Press, 1969. https://www.simplypsychology.org/bowlby.html