Tại sao bạn vẫn chọn trao đi tình yêu, dù đã biết cái giá phải trả

Có một câu hỏi bạn không dám nói to. Nó vẫn ngồi đó, trong căn bếp lúc nửa đêm, khi bạn pha một tách cà phê rồi để nó nguội ngắt mà chẳng buồn uống. Câu hỏi nghe như một lời tự trách: nếu yêu là tự tay đưa cho người khác con dao có thể đâm vào mình, thì tại sao mình cứ đưa? Đưa hết lần này tới lần khác, khi vết cũ còn chưa kịp liền.

Bạn đã biết cái giá. Bạn từng trả nó, trả bằng những đêm không ngủ và cái ngực nặng như có đá đè. Vậy mà tay bạn vẫn cứ duỗi ra.

Tôi sẽ không trả lời thẳng câu hỏi đó. Không phải vì né, mà vì mọi câu trả lời đóng gói sẵn đều rẻ tiền hơn nỗi đau bạn đang ôm. Thay vào đó, tôi muốn cùng bạn soi vấn đề từ vài góc: góc của bộ não, góc của trái tim, góc của những người đã đào sâu chuyện này cả đời. Để cuối cùng, viên sỏi nào trúng vết thương của bạn, bạn tự nhặt lấy.

Cái mà bạn gọi là "ngu ngốc" có thể là một chương trình sinh tồn

Trước tiên, hãy gỡ một hiểu lầm. Bạn nghĩ việc cứ yêu dù biết đau là một lỗi hệ thống, một sự yếu đuối cần sửa. Khoa học thần kinh nói ngược lại: đó là hệ thống đang chạy đúng.

John Cacioppo, người sáng lập ngành khoa học thần kinh xã hội tại Đại học Chicago, đã dành cả sự nghiệp để chứng minh một điều giản dị mà tàn nhẫn. Cơn đau cô đơn là một tín hiệu sinh học, cùng họ với đói và khát [4]. Qua chụp ảnh não, đo huyết áp, hormone stress và cả biểu hiện gen trên bạch cầu, ông cho thấy cô đơn kéo dài bào mòn cơ thể tương đương hút thuốc hay béo phì [4]. Nghĩa là gì? Nghĩa là não bạn được lập trình để không cho phép bạn bỏ cuộc khỏi kết nối. Mỗi lần bạn duỗi tay ra lần nữa, đó không phải bạn dại. Đó là một cơ chế cổ xưa hơn lý trí đang lái bạn về phía sự sống.

Mạng lưới này có hai tầng, theo review của Pascal Vrtička và Patrik Vuilleumier trên Frontiers in Human Neuroscience [3]. Một tầng cảm xúc tự động (amygdala, hồi hải mã, striatum) quét môi trường xem cái này an toàn hay đe doạ. Một tầng nhận thức ở vỏ não trán giữa cố đọc lòng người khác và ghìm cảm xúc của bạn lại. Vấn đề là tầng tự động phản ứng trước. Khi bạn gặp một người làm tim đập, phần não đánh giá phần thưởng đã sáng đèn từ lâu, trước khi phần lý trí kịp hỏi "khoan, lần trước mày đau lắm còn nhớ không".

Đây là sự thật mất lòng đầu tiên tôi nợ bạn: bạn sẽ không bao giờ "khôn" đủ để não ngừng muốn yêu. Cái bạn có thể làm không phải tắt ham muốn đó đi, mà là chọn trao cho ai. Phân biệt giữa người đáng được tin và người chỉ giỏi làm tim đập, đó mới là việc của tầng nhận thức, và nó cần được luyện như luyện một cơ bắp.

Một bàn tay cầm tay, theo nghĩa đen, làm cơn đau dịu xuống

Cốc cà phê nguội ngắt trên bàn bếp. Bạn ngồi đó vì căn nhà quá im, cái im lặng kéo da gáy. Nó không phải tưởng tượng. Nó có trọng lượng sinh lý.

Sue Johnson, người phát triển liệu pháp Tập trung vào Cảm xúc (EFT) và nhận giải Nhà Tâm lý học Gia đình của năm 2016 từ APA, đã hợp tác với Jim Coan ở Đại học Virginia làm một thí nghiệm fMRI đẹp đến rợn người [5]. Họ báo cho người tham gia biết sắp bị sốc điện nhẹ, rồi quét não trong ba tình huống: nằm một mình, được người lạ cầm tay, được bạn đời cầm tay. Khi người thương cầm tay và nói lời trấn an, não của người sắp bị sốc phản ứng với ít stress và ít đau hơn hẳn [5]. Không phải "cảm thấy" đỡ đau. Mạch đau thật sự dịu đi.

Hãy để điều đó ngấm. Kết nối với một người bạn tin, theo đúng nghĩa đen của sinh học, làm giảm đau thể chất. Đó là lý do khi mất một mối quan hệ, bạn không "buồn", bạn đau, đau như có ai rút mất lớp giảm chấn mà cơ thể đã quen dựa vào. Và đó cũng là lý do, sâu trong xương tuỷ, bạn cứ đi tìm lại. Bạn không yếu đuối. Bạn đang lần về phía liều thuốc giảm đau mà tiến hoá đã khâu vào người bạn.

Johnson nói thẳng: tình yêu lãng mạn không phải điểm yếu, mà là một cơ chế sinh tồn [5]. Bạn đang gọi cái cứu mình là cái hại mình. Tôi hiểu vì sao. Vì nó là cả hai cùng một lúc.

Vết thương không nằm ở chỗ bạn yêu, mà ở chỗ bạn yêu bằng mặt nạ

Giờ đến chỗ khó nghe.

D.W. Winnicott, bác sĩ nhi và nhà phân tâm học người Anh, phân biệt hai thứ bên trong mỗi người: True Self và False Self [10]. True Self là con người tự phát, thật, cái phần cười khi muốn cười và khóc khi muốn khóc. False Self là chiếc mặt nạ ta dựng từ thuở bé để vừa lòng kỳ vọng người khác: ngoan đi thì mới được thương, im đi thì nhà mới yên. Winnicott chỉ ra một điều khiến tôi lặng người mỗi lần đọc lại. Chỉ True Self mới có thể yêu, và chỉ True Self mới có thể cảm thấy mình thực sự được yêu [10].

Thử soi đèn vào những lần bạn tổn thương nặng nhất. Có phải nhiều lần trong đó, cái bạn trao đi không phải con người thật, mà phiên bản bạn nghĩ là "đáng được giữ lại"? Bạn gồng để dễ thương. Bạn nuốt nhu cầu xuống để khỏi phiền ai. Bạn diễn vai người-ổn-mà ngay cả khi ruột gan đang cào. Khi mối quan hệ đó vỡ, cái đau gấp đôi: vừa mất người, vừa nhận ra người ấy chưa từng yêu bạn. Họ yêu cái mặt nạ, vì bạn có cho họ thấy cái gì khác đâu.

Đây là viên sỏi sắc nhất tôi đặt vào tay bạn hôm nay. Có thể vấn đề không phải bạn trao đi quá nhiều, mà là bạn trao đi sai thứ. Bạn đưa cái mặt nạ ra hứng đòn rồi quay sang trách trái tim. Lần tới, nếu có lần tới, câu hỏi không phải "mình có nên trao không", mà "mình có dám để họ thấy True Self không". Vì chỉ cái đó được yêu thì mới đáng gọi là được yêu.

Brené Brown, sau hơn mười lăm năm nghiên cứu định tính về can đảm và xấu hổ tại Đại học Houston, phát hiện rằng nỗi sợ mất kết nối là nỗi sợ cốt lõi của con người [6]. Bà định nghĩa sự dễ tổn thương là bất định, rủi ro và phơi bày cảm xúc, và quả quyết nó không phải yếu đuối mà là thước đo chính xác nhất về lòng can đảm [6]. Những người bà gọi là sống trọn vẹn không phải những người hết sợ. Họ là những người tin rằng chính điều khiến họ dễ vỡ cũng là điều làm họ đẹp [6]. Trao đi tình yêu sau khi đã từng vỡ vụn, với Brown, là dũng cảm theo nghĩa nguyên thuỷ nhất. Không phải vì bạn không thấy cái giá. Mà vì bạn thấy rõ cái giá và vẫn bước tới.

Tình yêu là một động từ, không phải một cơn say

Có một lý do khác khiến bạn cứ lặp lại, và nó chẳng lãng mạn chút nào. Có thể bạn đang hiểu sai tình yêu là gì.

Erich Fromm, trong cuốn The Art of Loving bán hơn 25 triệu bản, lập luận rằng phần lớn con người đối xử với tình yêu như một cảm giác từ trên trời rơi xuống, một cái mình "rơi vào" chứ không phải một việc mình "đứng vào" [7]. Mà nếu tình yêu chỉ là cảm giác, thì nó tới rồi đi, và chẳng có nền móng nào cho một lời hứa. Fromm nói thẳng:

"Tình yêu là một hoạt động, không phải một cảm xúc thụ động. Nó là sự 'đứng vào', không phải 'ngã vào'. Tình yêu là một quyết định, một phán đoán, một lời hứa." — Erich Fromm, nhà tâm lý học xã hội và triết học nhân văn [7]

Bạn thấy chỗ trở mặt chưa? Nếu tình yêu là quyết định, thì câu hỏi của bạn ("tại sao tôi vẫn chọn trao đi") không phải dấu hiệu bạn mắc kẹt trong một vòng lặp ngu ngốc. Nó là bằng chứng bạn vẫn còn năng lực của một người trưởng thành về cảm xúc: năng lực chọn. Cô đơn hiện sinh, theo Fromm, là gốc rễ của mọi lo âu con người, và tình yêu là phương thức duy nhất ta có để vượt qua sự cô lập căn bản đó [7]. Bạn không trao đi vì dại. Bạn trao đi vì đó là con đường người ta thật sự chạm được vào nhau.

Nhưng đây là chỗ Fromm cứa thẳng. Nếu yêu là một nghệ thuật phải học, thì việc bạn đau lặp đi lặp lại có thể không phải vì yêu sai người, mà vì chưa ai dạy bạn yêu cho đúng cách. Ta học chữ mười mấy năm, học nghề vài năm, còn yêu thì ai cũng tưởng tự khắc biết. Lặp lại nỗi đau, đôi khi, chỉ là lặp lại một kỹ năng chưa được mài.

Nghịch lý mà bạn không giải được, chỉ học cách ôm

Esther Perel, nhà trị liệu đã ngồi với hàng nghìn cặp đôi, đặt tên cho cái bẫy mà có lẽ bạn đang mắc. Tình yêu tựa trên hai trụ: sự buông mình và sự tự chủ [9]. Ta cần gần đến mức tan vào nhau, nhưng cũng cần đủ xa để còn là một con người riêng. Ta cần an toàn, nhưng an toàn quá thì hết bí ẩn, hết khao khát. Bà nói rằng ta mang vào tình yêu một sự dễ tổn thương hiện sinh gần như không chịu nổi, như thể bản thân tình yêu chưa đủ nguy hiểm, và rằng căng thẳng giữa an toàn và phiêu lưu là một nghịch lý để quản lý, không phải một bài toán để giải [9].

Đọc kỹ chữ cuối: quản lý, không phải giải. Có lẽ một phần nỗi khổ của bạn đến từ kỳ vọng sai. Bạn tưởng nếu yêu đúng cách, đúng người, sẽ tới một ngày hết rủi ro, hết phải phơi mình. Không có ngày đó đâu. Người trưởng thành trong tình yêu không phải người tìm được mối quan hệ "an toàn tuyệt đối". Họ là người học cách ôm sự bất an mà vẫn ở lại. Bạn không trao đi để rồi hết đau. Bạn trao đi và mang theo cái run rẩy đó suốt đường. Đó là điều kiện của cuộc chơi, không phải lỗi lầm của bạn.

Thứ ở lại khi mọi thứ khác bị lấy đi

Nếu mọi lập luận trên vẫn chưa chạm, hãy nghe một người đã bị lột sạch.

Viktor Frankl, nhà thần kinh và tâm thần học người Áo, sống sót qua bốn trại tập trung Đức Quốc xã. Ở nơi con người bị tước hết tên tuổi, tài sản, thân thể, ông viết về một buổi sáng hành quân trong giá rét cắt da, khi ý nghĩ về người vợ Tilly chợt tràn vào lòng:

"Một ý nghĩ xuyên qua tôi: lần đầu trong đời tôi thấy sự thật mà bao nhà thơ đã hát, bao nhà tư tưởng đã tuyên xưng như minh triết tối hậu. Sự thật rằng tình yêu là mục tiêu cao nhất và sau cùng mà con người có thể vươn tới. Sự cứu rỗi của con người là qua tình yêu và trong tình yêu." — Viktor E. Frankl, người sống sót Auschwitz, sáng lập Logotherapy [8]

Khi ấy Frankl còn không biết vợ mình đã chết hay chưa. Điều đó không quan trọng cho cái ông nhận ra. Tình yêu, với Frankl, không cần đối tượng còn nguyên vẹn, không cần được đáp lại, không cần một kết thúc đẹp. Bản thân hành động yêu đã là nguồn ý nghĩa giữ người ta sống [8]. Logotherapy của ông dựng trên đúng điều đó: ý chí tìm ý nghĩa mạnh hơn cả bản năng sống. Người có một "vì sao" thì chịu được gần như mọi "thế nào".

Có thể câu trả lời cho bạn nằm đâu đó quanh đây. Bạn vẫn trao đi không phải vì bạn quên cái giá, mà vì một phần bạn biết, biết sâu hơn lý trí, rằng một đời được rào kín và an toàn tới mức không ai chạm tới được cũng là một đời chẳng có gì để mất, bởi chẳng có gì để giữ.

Bằng chứng dài 86 năm

Và nếu bạn vẫn ngờ, có một con số khó cãi.

Nghiên cứu Phát triển Người trưởng thành của Harvard là nghiên cứu dọc dài nhất lịch sử về đời người, bắt đầu năm 1938, theo dõi 724 người suốt hơn tám thập kỷ, nay đã sang đời con cháu với hơn 1.300 người tiếp tục [1]. Sau 86 năm dữ liệu, kết luận không phải tiền, không phải IQ, không phải gen. Yếu tố dự đoán tốt nhất cho tuổi thọ, sức khoẻ và hạnh phúc là chất lượng các mối quan hệ thân thiết [1]. Sức khoẻ cảm xúc trong quan hệ ở tuổi 50 dự đoán sức khoẻ thể chất ở tuổi 80 còn tốt hơn chỉ số cholesterol [1]. Robert Waldinger, giám đốc nghiên cứu, nói gọn: "Cô đơn giết người. Nó mạnh ngang hút thuốc hay nghiện rượu." [1]

Một tổng quan peer-reviewed sau đó xác nhận cô đơn mãn tính bào mòn sức khoẻ tương đương hút 15 điếu thuốc mỗi ngày [2]. Đây là bài toán mà bạn đang vô tình tính sai. Bạn cân cái giá của việc yêu, tức rủi ro tổn thương. Nhưng bạn quên cân cái giá của việc không yêu. Và theo dữ liệu, cái giá của một trái tim đóng kín còn đắt hơn nhiều.

Vài viên sỏi để bạn tự ném

Tôi đã hứa sẽ không trả lời thẳng, và tôi giữ lời. Thay vào đó, đây là những mảnh để bạn tự ráp.

Cacioppo đưa bạn một mảnh: bạn duỗi tay ra vì sinh học, không vì dại. Winnicott đưa mảnh sắc hơn: hãy hỏi xem bạn đang trao True Self hay mặt nạ. Fromm nhắc rằng yêu là kỹ năng phải học, nên lặp đau có thể chỉ là lặp một bài chưa thuộc. Perel thì thầm: đừng đợi ngày hết rủi ro, ngày đó không tới đâu. Còn Frankl và Harvard cùng nói một điều, từ hai đầu trái ngược của trải nghiệm con người: cái giá của việc khoá tim còn đắt hơn cái giá của việc mở.

Bạn không cần chọn câu trả lời ngay hôm nay. Nhưng nếu nỗi đau hiện tại đang quá sức, nếu có những đêm ý nghĩ tối đến mức làm bạn sợ chính mình, thì việc trao đi đáng làm nhất lúc này không phải trao cho một người tình mới. Mà là trao niềm tin của bạn cho một nhà trị liệu tâm lý, hoặc cho một người bạn đủ vững để ngồi cạnh bạn trong im lặng. Ở Việt Nam, nếu bạn cần một đường dây ngay lập tức, tổng đài 115 luôn trực để giúp kết nối hỗ trợ y tế khẩn cấp. Mở lòng với một người an toàn để được giúp cũng là một dạng can đảm trao đi. Và đó có lẽ là nơi nên bắt đầu.

Về tác giả

DonQuaan là người quen đào đến tận gốc rễ của những vấn đề con người, không dừng ở câu chữ êm tai mà bóc đến lớp cấu trúc bên dưới nỗi đau. Ở đây, mỗi câu hỏi hiện sinh được soi qua nhiều lăng kính (khoa học thần kinh, tâm lý học, triết học), không để đưa ra một đáp án đóng gói, mà để trả lại cho bạn quyền tự nghiệm ra câu trả lời của riêng mình.

Nguồn tham khảo

[1] Robert Waldinger, Marc Schulz. "What Harvard's Study of Adult Development Reveals about Happiness". robertwaldinger.com (Harvard Study of Adult Development — nghiên cứu dọc 86 năm, bắt đầu 1938). https://www.robertwaldinger.com/post/what-harvard-s-study-of-adult-development-reveals-about-happiness

[2] Jane Hart. "Harvard Study of Adult Development: Human Connection is Key to Health and Well-Being". Integrative and Complementary Therapies (Mary Ann Liebert, Inc.), 2023, DOI: 10.1089/ict.2023.29074.jha. https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/ict.2023.29074.jha

[3] Pascal Vrtička, Patrik Vuilleumier. "Neuroscience of human social interactions and adult attachment style". Frontiers in Human Neuroscience, 2012, DOI: 10.3389/fnhum.2012.00212. https://www.frontiersin.org/journals/human-neuroscience/articles/10.3389/fnhum.2012.00212/full

[4] John T. Cacioppo, William Patrick. "Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection". W. W. Norton & Company, 2008. https://www.johncacioppo.com/books/loneliness-human-nature-and-the-need-for-social-connection/

[5] Sue Johnson. "Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love". Little, Brown Spark, 2008. https://drsuejohnson.com/books/

[6] Brené Brown. "Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead". Gotham Books, 2012. https://brenebrown.com/book/daring-greatly/

[7] Erich Fromm. "The Art of Loving". Harper & Row, 1956. https://www.goodreads.com/book/show/14142.The_Art_of_Loving

[8] Viktor E. Frankl. "Man's Search for Meaning". Beacon Press (bản tiếng Anh), 1946/1959. https://en.wikiquote.org/wiki/Viktor_Frankl

[9] Esther Perel. "Mating in Captivity: Unlocking Erotic Intelligence". Harper, 2006. https://www.themarginalian.org/2016/10/13/mating-in-captivity-esther-perel/

[10] D.W. Winnicott. "Ego Distortion in Terms of True and False Self" (trong The Maturational Process and the Facilitating Environment). International Journal of Psycho-Analysis, 1960; Hogarth Press, 1965. https://en.wikipedia.org/wiki/True_self_and_false_self