Bận rộn để khỏi ngồi yên: vì sao ta sợ câu hỏi "Tất cả những điều này, để làm gì?"

Bạn vừa làm xong một việc. Tay đã với sang việc tiếp theo.

Không phải vì việc tiếp theo gấp. Mà vì có một giây trống vừa hé ra giữa hai việc — và bạn không chịu nổi nó. Cái giây ấy. Nó im. Trong cái im đó có một câu hỏi đứng chờ sẵn, kiên nhẫn như chủ nợ: tất cả những điều này, rốt cuộc, để làm gì?

Thế là bạn mở điện thoại. Hoặc lau lại cái bàn vốn đã sạch. Hoặc nhắn một tin chẳng cần nhắn. Bất cứ thứ gì — miễn đừng ngồi yên.

Tôi không viết bài này để khuyên bạn sống chậm lại. Câu đó nhàm rồi, và nó né mất phần khó. Phần khó không phải là làm sao bận ít đi. Phần khó là: tại sao khoảng lặng lại làm ta hoảng đến thế? Cái gì đang đợi trong đó mà ta phải chạy bằng cả đời mình?

Khoan trả lời. Đi vòng qua vài góc đã.

Khi tâm trí lang thang, nó chảy máu

Có một thí nghiệm tôi không quên được.

Hai nhà nghiên cứu ở Đại học Harvard, Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert, làm một việc đơn giản mà gần như tàn nhẫn. Họ cho một ứng dụng nhắn tin tới 2.250 người vào những thời điểm bất chợt trong ngày, hỏi ba câu: bạn đang làm gì, bạn có đang nghĩ về việc khác không, và bạn thấy hạnh phúc đến đâu. Họ thu về gần 250.000 lát cắt của tâm trí con người đang sống [1].

Con số đầu tiên đã đủ làm tôi chững lại: chúng ta dành 46,9% thời gian thức để nghĩ về thứ không xảy ra ngay trước mặt. Gần một nửa cuộc đời tỉnh táo, ta vắng mặt khỏi chính nó.

Nhưng đây mới là chỗ cứa. Cái tâm trí lang thang ấy không chỉ đi kèm bất hạnh — nó là nguyên nhân của bất hạnh. Phân tích theo trình tự thời gian cho thấy: cứ lúc tâm trí trôi đi, ngay sau đó tâm trạng tụt xuống. Không phải tâm trạng xấu khiến ta trôi, mà là ta trôi rồi mới xấu.

"Tâm trí con người là một tâm trí lang thang, và tâm trí lang thang là một tâm trí bất hạnh. Khả năng nghĩ về điều không đang xảy ra là một thành tựu nhận thức — nhưng nó đến kèm một cái giá phải trả bằng cảm xúc." — Matthew A. Killingsworth & Daniel T. Gilbert, nhà nghiên cứu tâm lý học, Đại học Harvard, trong A Wandering Mind Is an Unhappy Mind (Science, 2010) [1]

Nghịch lý nằm ngay đây. Nếu chỉ ngồi yên thôi mà tâm trí cứ trôi đã đủ khổ, thì bận rộn trông như một liều giảm đau hợp lý đến không ngờ. Việc làm neo ta vào hiện tại. Có deadline, có to-do list, có inbox — tâm trí buộc phải bám vào một điểm. Bận rộn dập tắt cơn lang thang.

Có điều, nó dập bằng cách thay câu hỏi lớn bằng một nghìn câu hỏi nhỏ. Và ta gọi cái đó là làm việc hiệu quả.

Bận rộn không phải tai nạn. Nó là cái khiên ta tự rèn

Tới đây phải nói thẳng một điều khó nghe.

Phần lớn sự bận rộn của bạn không bị áp đặt từ bên ngoài. Nó được bạn chọn. Vô thức thôi, nhưng vẫn là chọn.

Tâm lý học gọi cơ chế này bằng một cái tên gọn: experiential avoidance — né tránh trải nghiệm nội tâm. Năm 1996, Steven Hayes cùng cộng sự đặt nền cho Liệu pháp Chấp nhận và Cam kết (ACT) bằng một quan sát then chốt. Rất nhiều rối loạn tâm lý — lo âu, trầm cảm, nghiện ngập — chia chung một gốc rễ: xu hướng trốn các suy nghĩ, cảm xúc, ký ức khó chịu bằng cách kiểm soát thế giới bên ngoài [2].

Người ta uống để khỏi nghĩ. Cãi nhau để khỏi buồn. Và người ta — đây là phần hợp pháp nhất, được xã hội vỗ tay nhiều nhất — bận rộn để khỏi cảm.

Hayes chỉ ra rằng bận rộn mãn tính là một hình thức né tránh nội tâm điển hình. Nó tinh vi hơn rượu, vì không ai bắt bạn cai. Nó còn được khen. Sếp khen. Gia đình tự hào. Bản thân bạn thấy mình có ích. Cái khiên này không chỉ che chở — nó còn được mạ vàng.

Blaise Pascal, triết gia người Pháp thế kỷ 17, đã nhìn thấy điều này từ rất lâu trước khi có phòng lab. Trong tập Pensées, ông viết một câu mà ba thế kỷ rưỡi vẫn chưa cũ:

"Mọi bất hạnh của con người đều xuất phát từ một thực tế duy nhất: họ không thể ngồi yên trong căn phòng của chính mình." — Blaise Pascal, triết gia, nhà toán học người Pháp (1623–1662), Pensées, Fragment 139 [3]

Pascal gọi cơ chế ấy là divertissement — sự tiêu khiển, sự khiến-mình-quay-đi. Con người, ông nói, lao vào săn bắn, cờ bạc, chiến tranh, danh vọng. Không phải vì thực sự thèm con thỏ hay cái ngai, mà vì cuộc rượt đuổi giữ cho họ khỏi phải đối diện cái hữu hạn của mình. Ta không thèm con mồi. Ta thèm sự đuổi bắt, vì sự đuổi bắt che mất cái chết. Cũng theo ghi nhận quanh đoạn này, ba thế kỷ sau Heidegger kế thừa lại ý ấy trong Being and Time (1927) [3].

Đọc đến đây, có thể bạn hơi nhói. Cái nhói đó cũng là một dữ liệu.

Cái đáy của nỗi sợ: bạn đang chạy khỏi điều gì?

Nếu bận rộn là cái khiên, thì kẻ thù sau khiên là ai?

Một nhóm nhà tâm lý — Jeff Greenberg, Sheldon Solomon, Tom Pyszczynski — dành hơn ba mươi lăm năm xây một lý thuyết tên là Terror Management Theory (Lý thuyết Quản trị Nỗi kinh hoàng). Luận điểm gốc thế này. Con người là sinh vật duy nhất biết chắc mình sẽ chết. Nhận thức ấy có sức công phá đủ để làm tê liệt, nếu ta nhìn thẳng vào nó liên tục. Nên tâm trí dựng lên cả một hệ phòng thủ để đẩy nó xuống đáy ý thức [5].

Năm 1998, Jamie Arndt và cộng sự làm một thực nghiệm sắc như dao. Họ nhắc một nhóm người về cái chết của chính họ — chỉ vài câu hỏi nhỏ về việc thân xác sẽ ra sao. Rồi đo phản ứng. Những người vừa bị nhắc về cái chết chủ động né tránh các tình huống buộc họ nhìn vào nội tâm, soi vào bản thân [4]. Họ tìm cách quay đi. Họ muốn được phân tâm.

Mạch nối hiện ra: nhắc về cái chết, muốn được phân tâm, lao vào hoạt động. Khoa học gọi sự phân tâm này là cầu nối giữa phòng thủ gần — chối bỏ có ý thức, kiểu "còn lâu mới tới lượt mình" — và phòng thủ xa, tức việc vô thức bảo vệ cái thế giới quan giúp ta thấy mình quan trọng [5].

Vậy nên bận rộn không phải lịch trình. Nó là phòng thủ. Là chiến lược sinh tồn của một con vật biết mình hữu hạn.

Và đây là chỗ Viktor Frankl — bác sĩ tâm thần học người Áo, người sống sót qua trại tập trung Đức Quốc xã và sáng lập Logotherapy — chạm vào tận xương. Frankl đặt tên cho cái khoảng trống sau khiên: existential vacuum, chân không hiện sinh. Trạng thái rỗng nghĩa sống.

Ông quan sát một hiện tượng mà ông gọi là Sunday neurosis — chứng "trầm cảm ngày Chủ nhật":

"Loại trầm cảm hành hạ những con người chợt nhận ra sự trống rỗng nội dung trong đời mình, khi guồng quay tất bật của cả tuần dừng lại và cái khoảng không bên trong họ trồi lên bề mặt." — Viktor E. Frankl, bác sĩ tâm thần học người Áo, sáng lập Logotherapy, trong Man's Search for Meaning (Beacon Press, 1959) [6]

Chủ nhật. Khi không còn việc để bám. Cái khiên hạ xuống, và kẻ thù bước ra. Frankl thấy nhiều người không chịu nổi giây phút đó nên lấp đầy chân không bằng ba thứ thay thế: bận rộn, quyền lực, khoái lạc — bất cứ thứ gì, trừ việc đối diện câu hỏi ý nghĩa [6].

Ở một tác phẩm khác, ông nói thẳng một câu mà tôi nghĩ chính là lõi của thứ bạn đang mang:

"Sự thật là khi cuộc vật lộn để sinh tồn đã lắng xuống, một câu hỏi mới trồi lên: sinh tồn để làm gì? Ngày càng nhiều người có phương tiện để sống nhưng không có ý nghĩa để sống vì nó." — Viktor E. Frankl, The Unheard Cry for Meaning (Simon & Schuster, 1978) [7]

Sinh tồn để làm gì. Đó chính xác là câu hỏi của bạn ở đầu bài, chỉ mặc một bộ đồ khác. Frankl không coi nó là dấu hiệu bệnh. Ông coi nó là dấu hiệu bạn còn là người. Chỉ sinh vật biết hỏi "để làm gì" mới khổ vì sự vô nghĩa — và cũng chỉ sinh vật ấy mới có thể tạo ra nghĩa.

Khi cả xã hội đồng lõa với cái khiên

Cần soi thêm một góc nữa. Vì nếu dừng ở "bạn đang trốn cái chết", ta đã bỏ qua nửa sự thật. Nửa còn lại nằm ngoài bạn.

Silvia Bellezza ở Columbia Business School cùng cộng sự công bố một phát hiện năm 2017 làm lật một niềm tin cũ. Suốt lịch sử, biểu tượng địa vị là sự nhàn: quý tộc khoe mình chẳng phải làm gì. Nhưng ở xã hội hiện đại, điều ngược lại đã xảy ra. Lịch kín đặc, thiếu thời gian thư giãn — bận rộn — đã thay hàng hiệu để trở thành biểu tượng địa vị mới [8].

"Khi tôi nói tôi bận, tôi truyền đi địa vị không phải qua thứ tôi mặc, mà qua tín hiệu rằng tôi là thứ rất khan hiếm. Tôi đang nói rằng tôi có địa vị cao nhờ giá trị tự thân của bản thân và vốn con người của mình." — Silvia Bellezza, Phó Giáo sư Marketing, Columbia Business School, trong Conspicuous Consumption of Time (Journal of Consumer Research, 2017) [8]

Hiểu điều này, bạn nhẹ đi một gánh tự trách. Bạn không yếu đuối hơn người khác. Bạn đang bơi trong một dòng nước mà cả xã hội đẩy về một hướng: bận = giá trị. Mỗi lần bạn đáp "dạo này em bận lắm" và thấy ánh mắt người kia hơi nể, cái khiên của bạn lại được củng cố thêm một lớp. Vòng lặp tự nuôi mình.

Nên đừng ngạc nhiên khi việc ngồi yên lại khó như cai một chất gây nghiện được cả nền văn hóa kê đơn.

Vậy phải làm gì với khoảng lặng — và với câu hỏi trong đó

Tôi đã hứa không bỏ bạn lại dưới hố. Giờ ta leo.

Nhưng leo không có nghĩa là tôi đưa bạn câu trả lời cho "tất cả những điều này để làm gì". Câu đó không ai trả lời hộ bạn được. Frankl nói rõ: ý nghĩa không phải thứ ta phát minh, mà thứ ta phát hiện — riêng từng người, qua việc mình làm, người mình thương, và thái độ mình chọn trước nỗi đau không tránh được. Cái tôi đưa bạn là cách ở lại trong khoảng lặng đủ lâu để câu trả lời của riêng bạn có chỗ trồi lên.

Thứ nhất, gọi tên cái khiên — đừng đập vỡ nó. Lần tới khi bạn thấy mình với tay sang việc tiếp theo trong cái giây trống ấy, hãy dừng nửa nhịp và hỏi: mình đang làm việc này, hay đang chạy khỏi cái gì? Chỉ hỏi thôi. Không phán xét. Nhà tâm lý học hiện sinh Irvin Yalom, trong Existential Psychotherapy (1980), chỉ ra rằng bệnh lý trung tâm của con người hiện đại là né tránh chính sự tự do lựa chọn của mình [9]. Nhận ra mình đang chọn chạy — đó đã là bước đầu của tự do.

Thứ hai, tập ngồi với khoảng lặng theo liều nhỏ. ACT gọi đích đến là psychological flexibility — khả năng cảm điều khó chịu mà không phải lập tức bỏ chạy [2]. Bạn không cần thiền hai tiếng. Bắt đầu bằng ba phút. Ngồi. Không điện thoại. Để tâm trí lang thang — và nhớ lời Killingsworth: nó sẽ chảy máu một chút, sẽ kéo bạn về những điều dở dang [1]. Đừng đuổi nó. Cứ nhìn nó trôi. Mỗi ngày dài thêm một chút. Bạn đang tập một bắp cơ ngồi-yên mà cả đời chưa ai dạy bạn dùng.

Thứ ba, đổi câu hỏi. Frankl có một cú lật làm thay đổi nhiều cuộc đời: đừng hỏi đời "cuộc sống có ý nghĩa gì cho tôi", hãy nghe câu đời đang hỏi lại bạn — qua tình huống cụ thể hôm nay, qua người đang cần bạn, qua việc chỉ bạn làm được [6][7]. "Để làm gì" cứ đứng yên như bức tường, cho tới khi bạn biến nó thành: sáng nay, ngay đây, điều gì đang đợi tôi làm cho nó tử tế hơn?

Và đây là điều tôi muốn bạn mang theo nhất. Câu hỏi "tất cả những điều này để làm gì" không phải kẻ thù. Nó là người gác cổng. Bạn đã chạy khỏi nó bao năm vì tưởng sau nó là vực thẳm. Nhưng sau nó là một cánh cửa. Người ta chỉ hỏi câu ấy khi đã đủ no, đủ an toàn để ngẩng lên khỏi việc sinh tồn — nghĩa là bạn đã đi xa hơn bạn tưởng.

Ngồi xuống. Để cái giây trống ấy mở ra. Lần này, đừng với tay sang việc tiếp theo.

Nghe nó nói.

Một lời dặn thật lòng về sự an toàn

Có một lằn ranh tôi cần bạn phân biệt cho rõ.

Câu hỏi hiện sinh "để làm gì" — dù đau — vẫn là một câu hỏi lành, và phần lớn người ta đi qua được nó, một mình hoặc với người đồng hành đúng. Nhưng nếu cái trống rỗng ấy kéo dài thành mất ngủ triền miên, mất hết hứng thú với mọi thứ từng yêu, kiệt sức không dứt, hay bạn thấy mình bắt đầu nghĩ đời không đáng sống nữa — thì đó không còn là câu hỏi triết học. Đó là lúc cần một bàn tay chuyên môn. Và đi tìm nó là dấu hiệu của sức mạnh, không phải yếu đuối.

Hãy tìm đến một nhà trị liệu tâm lý hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần — họ được đào tạo đúng cho chính khoảng tối này. Ở Việt Nam cũng có những dự án lắng nghe phi lợi nhuận như Ngày Mai hay Chăm sóc Sức khỏe Việt mà bạn có thể tìm hiểu.

Còn nếu ngay lúc này bạn đang có ý nghĩ làm hại bản thân: đừng ở một mình với nó. Hãy đến cơ sở y tế gần nhất, gọi cấp cứu 115, hoặc gọi cho một người bạn tin tưởng — ngay bây giờ. Khoảng lặng đáng để bạn ngồi với nó. Nhưng bạn không phải ngồi với nó một mình trong cơn nguy.

Về tác giả

DonQuaan viết cho những người đang đứng ở khúc quanh — nơi câu hỏi lớn hơn câu trả lời sẵn có. Cách tiếp cận: không xoa dịu bằng khẩu hiệu, mà đào xuống tận gốc rễ của vấn đề con người, soi nó từ nhiều phía bằng khoa học và triết học thật, rồi trả bạn về với chính bạn — người duy nhất có thể trả lời câu hỏi của đời mình. Thấu hiểu, nhưng không chiều chuộng.

Nguồn tham khảo

[1] Killingsworth, M. A., & Gilbert, D. T. "A Wandering Mind Is an Unhappy Mind". Science, Vol. 330, No. 6006 (2010). https://news.harvard.edu/gazette/story/2010/11/wandering-mind-not-a-happy-mind/

[2] Hayes, S. C., Wilson, K. G., Gifford, E. V., Follette, V. M., & Strosahl, K. "Experiential Avoidance and Behavioral Disorders: A Functional Dimensional Approach to Diagnosis and Treatment". Journal of Consulting and Clinical Psychology, Vol. 64, No. 6 (1996). https://contextualscience.org/publications/hayes_wilson_gifford_follette_strosahl_1996

[3] Pascal, Blaise. "Pensées" (Divertissement, Fragment 139/Brunschvicg — 136/Lafuma). Posthumous, 1669. Internet Encyclopedia of Philosophy. https://iep.utm.edu/pascal-b/

[4] Arndt, J., Greenberg, J., Simon, L., Pyszczynski, T., & Solomon, S. "Terror Management and Self-Awareness: Evidence that Mortality Salience Provokes Avoidance of the Self-Focused State". Personality and Social Psychology Bulletin, Vol. 24, No. 11 (1998). https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/01461672982411008

[5] Pyszczynski, T., Lockett, M., Greenberg, J., & Solomon, S. "Terror Management Theory and the COVID-19 Pandemic". Journal of Humanistic Psychology, Vol. 61, No. 2 (2021). https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022167820959488

[6] Frankl, Viktor E. "Man's Search for Meaning". Beacon Press, Boston (bản tiếng Anh 1959; nguyên tác tiếng Đức 1946). https://www.litcharts.com/lit/man-s-search-for-meaning/logotherapy-in-a-nutshell-the-existential-vacuum

[7] Frankl, Viktor E. "The Unheard Cry for Meaning". Simon & Schuster, New York, 1978. https://fourthousandmondays.com/are-you-sucked-into-an-existential-vacuum/

[8] Bellezza, S., Paharia, N., & Keinan, A. "Conspicuous Consumption of Time: When Busyness and Lack of Leisure Time Become a Status Symbol". Journal of Consumer Research, Vol. 44, No. 1 (2017). https://academic.oup.com/jcr/article-abstract/44/1/118/2736404

[9] Yalom, Irvin D. "Existential Psychotherapy". Basic Books, New York, 1980. https://en.wikipedia.org/wiki/Existential_Psychotherapy_(book)