"Tôi đâu còn cách nào" — hay tôi sợ trả giá cho điều mình thật sự muốn?

Có một câu bạn lặp đi lặp lại nhiều đến mức nó mòn nhẵn như viên sỏi trong túi áo: "Tôi đâu còn cách nào khác."

Bạn nói nó với mẹ. Nói với bạn thân. Nói với cái trần nhà lúc 3 giờ sáng, khi cả căn phòng tối thui và bạn kéo chăn lên tận cằm như thể tấm chăn đó che được cái câu hỏi đang ngồi xổm trên ngực bạn. Nói nhiều đến mức bạn tin. Mà tin là xong. Một khi đã "không còn cách nào", bạn được tha. Khỏi phải chọn. Khỏi phải gánh.

Nhưng tôi muốn ngồi xuống với bạn một lát. Pha ly cà phê đi, để nó nguội cũng được. Vì câu hỏi thật không phải là "có lối thoát hay không". Câu hỏi thật, cái câu bạn nuốt xuống suốt bao năm, là: liệu tôi gọi nó là "không có lựa chọn", hay tôi chỉ đang sợ cái giá của lựa chọn mà tôi thật sự muốn?

Cái nhà tù không có khóa

Năm 1967, hai nhà tâm lý học Martin Seligman và Steven Maier làm một thí nghiệm mà nghe xong bạn sẽ thấy nhói [7]. Họ nhốt những con chó vào tình huống bị sốc điện không thể tránh. Làm gì thì làm, cú sốc vẫn đến. Một thời gian sau, lũ chó ngừng cố. Chúng nằm xuống, chịu trận.

Phần làm tôi rùng mình là phần sau. Khi các nhà nghiên cứu mở cửa chuồng, dựng một vách ngăn thấp mà chỉ cần nhảy qua là thoát, lũ chó vẫn nằm im. Lối ra mở toang trước mặt. Chúng không thèm nhìn. Cái mất đi không phải đôi chân, mà là niềm tin rằng hành động của mình thay đổi được điều gì. Seligman gọi đó là "bất lực học được" (learned helplessness), và về sau ông dùng chính mô hình này để soi vào trầm cảm lâm sàng [7].

Giờ bạn hiểu vì sao tôi kể chuyện này. Có thể cái chuồng của bạn cũng đã mở khóa từ lâu. Có thể vách ngăn thấp hơn bạn tưởng. Nhưng bạn nằm đó đủ lâu để quên mất rằng mình có chân.

Khó nói, nhưng đây: phần lớn chúng ta không bị nhốt. Chúng ta tự nằm xuống.

"Không có lựa chọn" — một kiểu địa chỉ tâm lý

Năm 1966, nhà tâm lý học Julian Rotter đặt tên cho một thứ bạn đang sống bên trong nó mà không hay: locus of control, tâm điểm kiểm soát [6]. Có người tin kết quả cuộc đời mình đến từ chính tay mình làm; Rotter gọi đó là tâm điểm nội tại. Có người tin hậu quả chẳng dính gì đến mình, mà do số phận, do người khác, do hoàn cảnh; đó là tâm điểm ngoại tại [6].

Bạn để ý câu "tôi đâu còn cách nào" thuộc loại nào chưa? Nó là tiếng nói thuần chất của tâm điểm ngoại tại. Nó dời quyền quyết định ra khỏi tay bạn, dán lên hoàn cảnh, lên chồng, lên con, lên tiền, lên "người ta sẽ nói gì". Mà Rotter, trong một trong những công trình được trích dẫn nhiều nhất ngành tâm lý, cho thấy người sống với tâm điểm nội tại thường khỏe về tinh thần hơn, động lực cao hơn, đối phó nghịch cảnh tốt hơn [6].

Ghép Rotter với Seligman, bạn có cả một vòng tròn tự trói: tin rằng mình không kiểm soát được gì, cộng với việc đã nằm im đủ lâu, khóa lại thành một cái bẫy nhận thức kín như bưng. Bạn không ở trong tù. Bạn là cái khóa.

Khi tự do nặng đến mức bạn muốn trả lại

Đây là chỗ tôi cần bạn ngồi vững. Vì có một sự thật mà cả ngành triết học hiện sinh đã đào lên, và nó không dễ chịu chút nào.

Triết gia Jean-Paul Sartre có một khái niệm tên là bad faith, tạm dịch "ngụy tín", tức tự lừa dối [1]. Theo cách diễn giải của học giả Christian J. Onof (University College London), bad faith là một "dự án tự lừa dối", trong đó con người chối bỏ bản chất tự do của mình để giả vờ rằng mình chỉ là một vật thể cố định, hết đường chọn [1]. Người vợ tự nhủ "tôi buộc phải ở lại". Người đàn ông tự nhủ "tính tôi nó thế". Họ biến mình thành đồ vật để khỏi phải làm người.

Và đây là câu Sartre nói thẳng vào mặt: vì ngụy tín là thứ được lựa chọn một cách tự do, nên con người vẫn "hoàn toàn có trách nhiệm" về sự tự lừa dối đó [1]. Ông còn đi xa hơn, bảo con người "bị kết án phải tự do" (condemned to freedom): bạn không thể trốn trách nhiệm bằng cách đổ lỗi cho thế giới bên ngoài, dù cố đến mấy [2]. Ngay cả khi bạn không chọn gì, thì việc "không chọn" tự nó đã là một lựa chọn.

"Bad faith là tật xấu hiện sinh chủ yếu. Cũng như tự do là giá trị cốt lõi của chủ nghĩa hiện sinh, thì ngụy tín, tức việc nhận lầm về sự tự do của mình, là thất bại căn bản của nó. Sâu xa nhất, việc viện đến 'bản chất' khiến ta thoái thác trách nhiệm và đổ những hành động mình tự do lựa chọn cho các động cơ nội tại hư cấu." — Jean-Paul Sartre, qua diễn giải của Christian J. Onof, Being and Nothingness (1943) [1]

Bạn nghe ra cái lạnh trong câu đó chưa? "Những động cơ nội tại hư cấu." Cái "tôi không thể" của bạn, đôi khi, là một con ma do chính bạn dựng lên để khỏi phải bước qua cửa. Mà giới triết học gọi đúng tên cơ chế ấy: tự lừa dối là việc ta ôm khư khư một niềm tin sai bất chấp bằng chứng ngược lại, vì một động cơ nào đó muốn tự bảo vệ [9].

Vì sao con người chạy trốn chính tự do của mình

Bạn sẽ hỏi: nếu tự do quý đến thế, sao người ta lại vứt nó đi?

Erich Fromm trả lời câu này từ năm 1941, trong một cuốn sách có cái tên như lời thú tội của cả nhân loại: Escape from Freedom, Trốn khỏi tự do [5]. Fromm lập luận rằng tự do hiện đại, thứ tưởng là phần thưởng, lại đẻ ra cô đơn và lo âu. Để thoát khỏi gánh nặng đó, phần lớn con người chọn ba lối chạy: trao quyền quyết định cho người khác hoặc một hệ thống; phá hủy những gì mình không kiểm soát được; hoặc hòa tan vào đám đông để khỏi phải làm một cá nhân có lựa chọn riêng [5].

Lối thứ ba mới đáng sợ. Fromm gọi nó là "tuân thủ tự động". Bạn làm điều ai cũng làm, sống đời ai cũng sống, để không một lần nào phải đứng ra chịu trách nhiệm cho một quyết định mang tên mình. Và Fromm tách bạch hai thứ mà tiếng Việt hay gộp làm một: "tự do khỏi" (thoát ràng buộc) và "tự do để" (hướng tới thực hiện chính mình) [5]. Nhiều người giành được tự do khỏi, rồi đứng chết trân, không biết làm gì với nó, nên vội vàng trả lại.

Bạn đang ở đâu trong ba lối chạy đó? Tôi không hỏi để buộc tội. Tôi hỏi để bạn soi đèn.

Cái giá bạn sợ có tên là gì?

Giờ ta chạm vào lõi. Khi bạn nói "tôi không có lựa chọn", thường là vì lựa chọn kia có giá, và cái giá ấy làm bạn khiếp.

Nhà nghiên cứu Barry Schwartz (Swarthmore College) mô tả một cơ chế ông gọi là "né tránh quyết định" [8]. Trong The Paradox of Choice (2004), ông chỉ ra rằng từ chối chọn là cách bộ não né hai nỗi đau: chi phí cơ hội (chọn cái này là mất cái kia) và nỗi hối tiếc, thậm chí hối tiếc trước cả khi nó kịp xảy ra [8]. Nói "không có lựa chọn" đôi khi chính là cách tinh vi nhất để né mọi lựa chọn. Không chọn gì thì khỏi hối tiếc về cái gì.

Nghe quen không. Đứa con bạn đang ngủ phòng bên. Ngoài đường có ai rồ ga chiếc xe máy. Cái bàn ăn bạn vừa lau xong sạch bóng. Bạn đứng giữa căn bếp của mình và nghĩ: nếu mình chọn điều mình thật sự muốn, mình sẽ mất cái bếp này, mất cái bàn này, mất giấc ngủ yên của con. Thế là bạn cầm khăn lau lại cái bàn lần nữa, dù nó đã sạch. Và bạn gọi sự tê liệt đó là "không có lựa chọn".

Đây là chỗ tôi nói thẳng, dù mất lòng. Phần lớn những "không thể" của chúng ta thật ra là "không dám trả giá". Hai con người khác nhau hoàn toàn. Người không thể thì vô can. Người không dám thì còn nguyên quyền lựa chọn trong tay, chỉ là chưa dám cầm nó lên.

Nhưng tôi không bỏ bạn ở đó. Nhận ra mình "không dám" không phải một bản án, nó là tin mừng. Cánh cửa "không thể" thì khóa chết. Cánh cửa "chưa dám" vẫn còn tay nắm, và tay nắm ấy nằm trong tay bạn.

Lo âu không phải kẻ thù — nó là tín hiệu

Søren Kierkegaard, từ thế kỷ 19, gọi lo âu là "cơn chóng mặt của tự do" [10]. Theo một nghiên cứu đăng trên European Psychiatry qua Cambridge Core, Kierkegaard cho rằng lo âu không phải một chứng bệnh cần dập tắt, mà là dấu hiệu của tự do: bạn lo âu đúng vì bạn đang đứng trước vực thẳm của khả năng, trước vô vàn điều mình có thể trở thành [10].

Cái cảm giác hoảng loạn mỗi khi bạn nghĩ đến lựa chọn thật của mình — tim đập, bụng thắt, muốn lảng đi pha thêm ly cà phê — không phải bằng chứng rằng bạn sai. Nó là bằng chứng rằng bạn đang tự do. Và theo Kierkegaard, chạy trốn cơn lo âu ấy bằng cách tuyên bố "tôi không có lựa chọn" là một hình thức hèn nhát hiện sinh: bạn từ chối bước "nhảy" vào một bản sắc do chính mình chọn và chịu trách nhiệm [10].

Khó nói lần nữa: cái cảm giác bình yên khi bạn buông câu "tôi đành chịu" không phải bình an. Đó là sự gây tê. Thuốc tê thì làm hết đau, nhưng nó cũng làm bạn không còn cảm thấy mình đang sống.

Tự do mà không ai tước được

Có một người đã đứng ở nơi tận cùng của "không có lựa chọn", tận cùng hơn bất kỳ ai trong chúng ta, rồi trở về để kể lại. Viktor Frankl, bác sĩ thần kinh người Áo, người sáng lập liệu pháp ý nghĩa (logotherapy), sống sót qua trại tập trung Auschwitz [4]. Nếu có ai trên đời này có quyền nói "tôi không còn lựa chọn nào", thì đó là một người tù trong trại tử thần. Vậy mà Frankl viết:

"Người ta có thể bị tước đoạt mọi thứ, chỉ trừ một điều: tự do cuối cùng của con người — quyền chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào, quyền chọn con đường của riêng mình." — Viktor E. Frankl, bác sĩ thần kinh, người sáng lập Logotherapy, Man's Search for Meaning (1959), tr. 69 [4]

Frankl gói cả triết lý đời mình vào một câu khác, gọn đến mức như nhát dao: "Chính các quyết định, chứ không phải hoàn cảnh, mới định đoạt con người ta là ai." [4] Và liệu pháp của ông, theo bình luận của Michael Mookie Manalili thuộc Hội Tâm lý học Nhân văn Mỹ (APA Division 32), gói trong một dòng: "Logotherapy là giáo dục hướng về trách nhiệm." [3] Không phải tự do để buông thả, mà tự do để gánh. Frankl gọi "tính-có-trách-nhiệm" là bản chất cốt lõi của việc làm người [3].

Nếu một người trong Auschwitz vẫn giữ được tự do chọn thái độ, thì cái "không có lựa chọn" của bạn, trong căn bếp ấm của bạn, với đứa con ngủ ngon phòng bên — bạn nghĩ nó thật đến mức nào?

Vài viên sỏi để bạn tự ném

Tôi sẽ không trả lời câu hỏi của bạn. Tôi không có quyền, và nói thật, tôi cũng không biết. Chỉ bạn mới biết cái giá kia có tên gì và bạn có sẵn lòng trả không. Nhưng tôi để lại đây vài viên sỏi, mỗi viên một góc nhìn, để bạn tự ném xuống cái giếng của mình mà nghe tiếng vọng:

• Viên của Rotter: Thử viết ra câu "tôi không có lựa chọn" của bạn, rồi gạch chữ "không có" đi, thay bằng "tôi sợ cái giá của". Câu mới có thật hơn không? [6]
• Viên của Sartre: Nếu "không chọn" cũng là một lựa chọn, thì mỗi ngày bạn đang chọn gì bằng cách không quyết định? [1][2]
• Viên của Fromm: Trong ba lối trốn — giao quyền, phá hủy, hòa tan vào đám đông — bạn đang nghiêng về lối nào? [5]
• Viên của Brené Brown: "Ta có thể chọn dũng cảm, hoặc chọn dễ chịu, nhưng không thể có cả hai cùng lúc." (Brené Brown, GS nghiên cứu, ĐH Houston, Daring Greatly, 2012.) Hôm nay bạn đang cầm viên nào trong tay?
• Viên của Frankl: Giả sử quả thật bạn không đổi được hoàn cảnh. Thái độ của bạn trước nó — cái đó, bạn còn đổi được không? [4]

Bạn không cần trả lời tôi. Bạn cần trả lời cái trần nhà lúc 3 giờ sáng. Và lần này, đừng kéo chăn lên.

Một lời nhắn nhẹ: Nếu đọc đến đây mà cái cảm giác "không lối thoát" nặng đến mức bạn thấy mình kiệt sức hay không muốn tiếp tục nữa, thì đó không phải yếu đuối. Đó là dấu hiệu bạn cần một bàn tay thật, ngay lúc này. Ở Việt Nam, bạn có thể gọi tổng đài cấp cứu 115, hoặc tìm đến đường dây tư vấn tâm lý "Ngày Mai" và các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần tại địa phương. Gọi cho một người. Lựa chọn đầu tiên, dễ nhất, là cho phép mình được giúp.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào đến tận gốc rễ những vấn đề con người, không dừng ở triệu chứng mà lần xuống tận nơi nỗi đau bám rễ. Anh viết cho những người đang đứng giữa ngã ba của chính mình, không để đưa câu trả lời, mà để trả lại cho họ câu hỏi đúng, và đủ ánh sáng để tự tìm đường ra.

Nguồn tham khảo

[1] Christian J. Onof (University College London). "Jean-Paul Sartre". Internet Encyclopedia of Philosophy. https://iep.utm.edu/sartre-ex/

[2] "Jean-Paul Sartre". Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/sartre/

[3] Michael Mookie Manalili (APA Division 32). "Reflections on existentialism, logotherapy, and responsibility". APA Division 32 — Society for Humanistic Psychology Newsletter. https://www.apadivisions.org/division-32/publications/newsletters/humanistic/2020/10/existentialism-logotherapy-responsibility

[4] Viktor E. Frankl. Man's Search for Meaning. Beacon Press (1959; nguyên bản tiếng Đức 1946). https://www.beacon.org/Assets/ClientPages/MansSearchForMeaningtg.aspx

[5] Erich Fromm. Escape from Freedom (Fear of Freedom). Farrar & Rinehart (1941); Routledge & Kegan Paul (1942). https://en.wikipedia.org/wiki/Escape_from_Freedom

[6] Julian B. Rotter. "Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement". Psychological Monographs: General and Applied, 80(1), 1–28 (1966). https://www.semanticscholar.org/paper/Generalized-expectancies-for-internal-versus-of-Rotter/161cb7ac92d7571042bb11ebdaaa1175be8079f8

[7] Martin E. P. Seligman & Steven F. Maier. "Failure to escape traumatic shock". Journal of Experimental Psychology, 74(1), 1–9 (1967). https://psycnet.apa.org/record/1967-08624-001

[8] Barry Schwartz. The Paradox of Choice: Why More Is Less. HarperCollins (2004). https://en.wikipedia.org/wiki/The_Paradox_of_Choice

[9] Julie Kirsch (D'Youville College). "Ethics and Self-Deception". Internet Encyclopedia of Philosophy. https://iep.utm.edu/eth-self/

[10] Kierkegaard and Anxiety research group. "Kierkegaard and Anxiety: Bridging Philosophy, Psychotherapy, and Art". European Psychiatry / Cambridge Core (PMC12437380). https://www.cambridge.org/core/journals/european-psychiatry/article/kierkegaard-and-anxiety-bridging-philosophy-psychotherapy-and-art/AED64F8BE35EC7CEDFA8E4492CC752E9