Nếu mọi kết nối rồi cũng tan, ta dệt nên thân tình để làm gì?

Bạn từng đứng ở cửa, nhìn theo bóng một người đi xa dần cho tới khi khuất hẳn. Trong lồng ngực lúc ấy có cái gì đó rách ra. Và nếu thành thật, hẳn bạn đã nghĩ một câu rất nguy hiểm: "Giá như mình đừng thân đến thế."

Câu hỏi bạn mang tới đây không phải câu hỏi của người yếu đuối. Nó là câu hỏi của người đã yêu đủ sâu để biết mất mát đau cỡ nào. Bạn đang đứng trước một phép tính tưởng như rất tỉnh táo: nếu phần cuối của mọi mối quan hệ đều là chia ly, thì việc dệt nên những sợi dây thân tình chẳng qua là tự nối thêm dây thừng cho cái giàn treo cổ cảm xúc của chính mình. Yêu càng nhiều, mất càng đau. Vậy thì rút lui đi cho nhẹ.

Tôi sẽ không vội gỡ phép tính đó cho bạn. Tôi muốn cùng bạn lật nó lên, soi từng mặt một, xem nó có thật là phép tính đúng không. Vì có khi thứ trông giống sự khôn ngoan nhất lại đang là cái bẫy tinh vi nhất.

Cái giá của việc tự bọc giáp — và nó không miễn phí như bạn tưởng

Hãy bắt đầu từ chỗ thực nhất: cơ thể bạn.

Có một nghiên cứu mà tôi nghĩ ai đang cân nhắc chuyện "đóng cửa lòng cho an toàn" đều nên biết. Đại học Harvard bám theo 724 người đàn ông suốt gần 80 năm, từ năm 1938, qua chiến tranh, qua nghèo đói, qua ly hôn, qua thành đạt rồi sụp đổ [1]. Họ muốn tìm xem điều gì thật sự khiến một con người sống khỏe và sống vui tới cuối đời.

Đáp án không phải tiền, không phải danh tiếng. Cũng không phải cholesterol. Robert Waldinger, Giáo sư Tâm thần học tại Trường Y Harvard và người đang dẫn dắt nghiên cứu này, nói thẳng: "Phát hiện gây bất ngờ là các mối quan hệ của ta, và mức độ ta hạnh phúc trong các mối quan hệ đó, có ảnh hưởng mạnh mẽ tới sức khỏe. Quan hệ tốt bảo vệ cơ thể ta; chúng bảo vệ não ta." [1] Mức hài lòng với quan hệ ở tuổi 50 dự báo sức khỏe tuổi 80 còn chính xác hơn cả chỉ số cholesterol [1].

Nghe thì ấm. Nhưng có một mặt trái lạnh người. Người cô đơn hơn mức họ muốn thì sức khỏe suy sớm ngay từ tuổi trung niên, não thoái hóa nhanh hơn, và sống ngắn hơn [1].

Đây là chỗ tôi phải nói một sự thật khó nghe. Cái giáp bạn định khoác vào để khỏi đau chia ly không hề miễn phí. Nó có hóa đơn, và cơ thể bạn là người trả. Nhà thần kinh học xã hội John Cacioppo của Đại học Chicago đã chứng minh cô đơn mãn tính bào mòn miễn dịch, và nguy cơ tử vong sớm nó kéo theo có thể ngang béo phì [2]. Đáng giật mình hơn: khi não xử lý nỗi cô đơn, nó nổ ra ở đúng cái vùng đang xử lý đau thể chất — vỏ não cingulate trước [2]. Với bộ não bạn, bị bỏ rơi và bị gãy xương không khác nhau là mấy.

Nói cách khác, bạn chưa bao giờ được chọn giữa "đau" và "không đau". Bạn chỉ được chọn giữa hai loại đau. Một là nỗi đau sắc, có hình, có tên của chia ly. Hai là nỗi đau âm ỉ, không tên, không hồi kết của cô lập. Cái thứ hai mới là thứ giết người chậm.

Cô đơn không phải khuyết tật của bạn — nó là tiếng chuông báo cháy

Ở đây tôi muốn gỡ cho bạn một gánh nặng mà rất nhiều người vác oan: ý nghĩ rằng vì mình thấy cô đơn nên hẳn mình hỏng ở đâu đó.

Cacioppo bác thẳng. Ông viết: "Cô đơn không phải khiếm khuyết tính cách hay dấu hiệu của sự yếu đuối — nó là một xung lực sinh tồn, như đói hay khát, một cái cò súng đẩy ta hướng về dưỡng chất của sự đồng hành con người." [2]

Bạn thấy cái đảo chiều ở đây chưa? Nỗi cô đơn đang giày vò bạn không phải bằng chứng cho thấy kết nối là vô ích. Nó là bằng chứng ngược lại. Cơ thể bạn được lập trình qua hàng triệu năm tiến hóa để CẦN kết nối, cần tới mức nó dựng hẳn một hệ thống chuông báo đau mỗi lần thiếu. Cái đói báo bạn cần ăn. Cái khát báo bạn cần uống. Cái cô đơn báo bạn cần người. Bạn đâu trách cơn đói là kẻ thù.

John Bowlby, cha đẻ của Lý thuyết gắn bó (Attachment Theory), đặt nền cho hiểu biết này. Ông chỉ ra con người mang sẵn một hệ thống sinh học thúc đẩy tìm sự gần gũi, một cơ chế sống còn chứ không phải sự nhõng nhẽo [3]. Và đây là điều quý nhất ông để lại: nỗi đau mất mát là phản ứng thích nghi BÌNH THƯỜNG trước sự đứt gãy của mối gắn bó. Không phải bệnh. Không phải sự mềm yếu cần đem đi chữa [3].

Tức là cái nỗi đau bạn sợ — nỗi đau lúc người ta đi — chính là cái giá tiến hóa đã định sẵn cho khả năng gắn bó. Nó không phải lỗi của hệ thống. Nó là hệ thống đang chạy đúng. Bạn đau vì bạn đã thật sự ở đó với một ai đó. Cái đau ấy là biên nhận của tình yêu.

Tấm giáp giết nỗi đau cũng giết luôn niềm vui

Giờ ta tới chỗ tinh vi nhất của cái bẫy.

Giả sử bạn vẫn quyết: thôi, mình sẽ sống mà không mở lòng quá. Mình vẫn có bạn, vẫn cười, vẫn đi cà phê, nhưng mình giữ một lớp kính giữa mình với mọi người. Đủ gần để khỏi cô đơn, đủ xa để khỏi đau. Một giải pháp trung dung, nghe rất ổn.

Brené Brown đã đổ 12 năm nghiên cứu định tính về sự tổn thương và nỗi xấu hổ, và bà đập tan ảo tưởng đó. Bà tìm ra một sự thật mà bộ não ta rất ghét nghe: ta không thể gây tê cảm xúc một cách có chọn lọc. Chẳng có cái van nào chỉ chặn nỗi đau mà cho niềm vui đi qua. "Tính dễ bị tổn thương là nơi sinh ra của tình yêu, sự thuộc về, niềm vui, lòng dũng cảm, sự đồng cảm và sáng tạo," Brown viết. "Không có tính dễ bị tổn thương thì không có tình yêu, không có sự thuộc về, và không có niềm vui." [4]

Để ý chỗ này, vì nó là bản lề. Khi bạn dựng tấm kính cho khỏi đau lúc người ta đi, bạn đồng thời làm mờ luôn mọi khoảnh khắc người ta còn ở. Cái lúc bạn pha cho người ta ly cà phê buổi sáng rồi thấy họ nhăn mặt vì bạn cho lắm đường thế. Cái lúc ba giờ sáng có người lặng lẽ kéo lại cái chăn bạn vừa đạp ra. Cái tiếng cười bật ra giữa một câu nói còn dở. Tấm giáp không phân biệt nổi. Nó chặn hết. Bạn trả giá bằng cả một đời nhạt để né vài lần đau.

Brown nói một câu tôi nghĩ bạn nên dán lên gương: "Ta có thể chọn lòng dũng cảm hoặc chọn sự an toàn, nhưng ta không thể có cả hai cùng lúc." [4]

Đây là sự thật mất lòng tôi nợ bạn. Cái phép tính "rút lui cho đỡ đau" của bạn không hề tỉnh táo. Nó chỉ tính có một nửa bảng cân đối. Nó đếm rất kỹ những nỗi đau né được, mà quên trừ đi toàn bộ niềm vui sẽ không bao giờ tới. Một kế toán giỏi không bao giờ chỉ ghi một cột.

Mà có người sẽ cãi tôi ở đây: kể cả mở lòng hết cỡ, kể cả gắn bó sâu nhất, rốt cuộc vẫn có một phần trong ta không ai chạm tới được. Đúng. Irvin Yalom, giáo sư tâm thần học danh dự của Stanford, gọi đó là cô đơn hiện sinh — cái cảm giác nền rằng cuối cùng ta là một thực thể không bao giờ được hiểu trọn vẹn. Ông thừa nhận quan hệ không xóa được nó. Nhưng ông nói thêm điều quan trọng: những cuộc kết nối đích thực là lực đối kháng duy nhất ta có trước nỗi kinh hoàng ấy [6]. Không xóa được bóng tối, nhưng có thể thắp một ngọn đèn trong đó.

Nhưng nếu phải đau dù sao, nếu giáp cũng vô dụng, nếu cô đơn tận cùng không xóa nổi — thì câu hỏi không còn là "có nên yêu không". Câu hỏi trở thành: yêu để được gì?

Yêu là cách duy nhất để chạm tới một con người

Có một người đủ tư cách trả lời câu này hơn gần như bất kỳ ai trong lịch sử. Vì ông đã yêu trong điều kiện mà mọi lý lẽ đều bảo ông nên thôi yêu đi.

Viktor Frankl là bác sĩ tâm thần người Áo, sống sót qua Auschwitz. Trong trại, vợ ông bị tách đi nơi khác; ông không biết bà còn sống hay đã chết. Vậy mà giữa cái lạnh cắt da, giữa lúc bị lùa đi lao dịch trong bóng tối, ông phát hiện chỉ cần gọi hình bóng vợ trong tâm trí, trò chuyện với bà, là đủ giữ ông sống. Từ đó ông viết một câu tôi xin đặt nguyên ở đây:

"Tình yêu là con đường duy nhất để nắm bắt một con người khác ở cốt lõi sâu thẳm nhất trong nhân cách họ. Không ai có thể nhận thức trọn vẹn bản chất của một con người khác trừ phi yêu người đó." [5]

Frankl không hứa rằng tình yêu sẽ chặn được mất mát. Vợ ông thật sự đã chết trong trại. Ông biết điều đó khi viết cuốn sách. Cái ông nói là: tình yêu làm được một việc không gì khác làm nổi — nó cho bạn chạm tới phần thật nhất của một con người, kể cả khi người đó không còn hiện diện [5]. Với Frankl, người sáng lập trường phái Logotherapy, động lực sâu nhất của con người không phải khoái lạc hay quyền lực, mà là ý nghĩa. Và yêu một ai đó là một trong những cách tạo nghĩa mạnh nhất mà một đời người làm được [5].

Vậy nên khi bạn hỏi "dệt thân tình để làm gì", có lẽ câu hỏi đã giấu sẵn một giả định sai: rằng giá trị của một mối quan hệ nằm ở chỗ nó kéo dài bao lâu. Frankl nói không. Giá trị nằm ở độ sâu của lần gặp, không ở độ dài của nó.

Trong khởi thủy là quan hệ

Triết gia Martin Buber đẩy ý này xa thêm một bước, và tôi thấy nó gỡ trúng cái nút trong câu hỏi của bạn.

Buber phân hai cách ta đối với thế giới. Một là quan hệ "Tôi-Nó" (I-It): ta dùng người khác như công cụ, như phương tiện cho mục đích mình. Hai là quan hệ "Tôi-Người" (I-Thou): một cuộc gặp gỡ đích thực, hai bên thật sự hiện diện với nhau, không ai biến ai thành đồ vật [7]. Rồi Buber viết một câu nền tảng: "Trong khởi thủy là quan hệ." Cái Tôi của bạn không có sẵn rồi mới đi tìm người khác. Bạn trở thành chính mình QUA những cuộc gặp gỡ [7].

Đây là chỗ Buber chạm trúng nỗi sợ của bạn. Ông thừa nhận thẳng: mọi khoảnh khắc "Tôi-Người" rồi cũng nguội lại thành "Tôi-Nó". Cái rực rỡ của sự gặp gỡ không ở lại mãi. Nhưng người đã từng được gặp như một "Người" thì vẫn giữ nguyên tiềm năng được gặp lại như thế [7]. Nghĩa là sự kết nối không bị xóa khi nó kết thúc. Nó để lại một dấu, một khả thể, một thứ đã thật sự xảy ra và không ai lấy lại được.

Bạn đập đổ được căn nhà. Nhưng bạn không đập đổ được sự thật rằng nó đã từng được dựng lên.

Vô thường không giết kết nối — nó làm kết nối quý lên

Tôi muốn lật thêm một mặt nữa, cái mặt ít người dám nhìn.

Bạn coi vô thường là kẻ thù của thân tình. Dacher Keltner, nhà tâm lý học ở Đại học California Berkeley, đề nghị ta thử điều ngược lại. Ông hướng dẫn một bài tập gọi là tập trung vào sự vô thường của những người ta yêu [9]. Ở phương Tây, ông nói, ta hay né việc nghĩ tới chuyện sẽ mất người thân. Nhưng khi ta dám nghĩ tới nó, một điều lạ xảy ra: chính từ ý thức về vô thường, ta tìm thấy một sự trân trọng sâu hơn và một niềm quý mến dịu hơn dành cho người còn ở bên [9].

Susan Cain, trong cuốn Bittersweet, gọi tên cảm giác đó. Dựa trên chính nghiên cứu của Keltner về "bản năng trắc ẩn", bà lập luận nỗi buồn làm tăng phản ứng đồng cảm và kéo người khác lại gần ta. Nếu ta biết trân trọng nỗi buồn, thì nó — chứ không phải những nụ cười gượng — mới thành cây cầu nối ta với nhau [10].

Đảo chiều một lần nữa: cái biết "rồi sẽ mất" không phải lý do để thôi yêu. Nó là chính cái khiến tình yêu có vị. Ly cà phê biết sẽ nguội thì ta mới vội uống lúc còn nóng trên tay.

Một lời nhỏ trước khi tới đoạn cuối. Nếu lúc này nỗi đau mất mát hay cô đơn đang nặng tới mức bạn thấy mình không trụ nổi, xin đừng ở lại một mình với nó. Hãy gọi cho một người thân bạn tin tưởng, tìm tới một chuyên gia tâm lý, hoặc trong tình huống nguy cấp đe dọa tính mạng, gọi ngay 115. Tìm một người. Đó không phải sự yếu đuối — nhớ chứ, đó là hệ thống sinh tồn của bạn đang làm đúng việc của nó.

Vài viên sỏi để bạn tự ném

Tôi đã hứa từ đầu là sẽ không trả lời thẳng câu hỏi của bạn, và tôi giữ lời. Vì câu trả lời đúng phải là câu bạn tự rút ra. Tôi chỉ đặt vào tay bạn vài viên sỏi mà từng người khôn ngoan đã trao cho tôi:

• Cacioppo đưa bạn viên này: nỗi cô đơn bạn đang sợ không phải kẻ thù, nó là cái cò súng tiến hóa đẩy bạn về phía người khác [2]. Bạn định cãi lại sinh học của chính mình bằng cách nào?
• Brown đưa bạn viên này: tấm giáp chặn đau cũng chặn vui, không có cái van nào lọc riêng [4]. Bạn sẵn lòng đổi cả một đời nhạt để né dăm ba lần đau không?
• Frankl đưa bạn viên này: giá trị một mối quan hệ nằm ở độ sâu, không ở độ dài [5]. Vậy "rồi cũng tan" có còn là lý lẽ chống lại việc yêu không?
• Camus đưa viên cuối, và nó nặng nhất. Ông không bảo vũ trụ có ý nghĩa. Ông bảo ta tự tạo ra ý nghĩa bằng cách dấn thân, và từ phản loạn cá nhân ta đi tới đoàn kết: "Tôi phản loạn, vậy nên chúng ta tồn tại." [8] Các mối gắn bó tồn tại không phải bất chấp vô thường, mà nhờ ta vẫn chọn dệt chúng giữa vô thường.

Bạn cầm bốn viên sỏi đó trong tay rồi. Câu hỏi "dệt thân tình để làm gì" giờ nằm lại với bạn. Nhưng có lẽ bạn đã thấy: cái mà bạn tưởng là một phép tính lỗ lãi, hóa ra chưa bao giờ là phép tính. Nó là một lựa chọn. Và lựa chọn đó, không ai làm thay bạn được.

Người ta rồi sẽ đi. Đúng. Nhưng câu đó chưa hết. Nó còn một vế bạn quên: người ta đã từng đến.

Về tác giả

DonQuaan là người quen đào xuống tận gốc rễ của những vấn đề con người — nơi nỗi đau, nỗi sợ và ý nghĩa bắt rễ — rồi soi chúng dưới ánh sáng của tâm lý học, khoa học thần kinh và triết học. Mục tiêu không phải đưa ra câu trả lời đóng gói sẵn, mà là dúi vào tay bạn những công cụ sắc đủ để tự cắt qua mớ rối của chính mình.

Nguồn tham khảo

[1] Robert Waldinger & Marc Schulz. "Over nearly 80 years, Harvard study has been showing how to live a healthy and happy life". Harvard Gazette. https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/over-nearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a-healthy-and-happy-life/

[2] John T. Cacioppo & William Patrick. Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W. W. Norton & Company / Association for Psychological Science. https://www.psychologicalscience.org/news/john-cacioppo-loneliness-is-like-an-iceberg-it-goes-deeper-than-we-can-see.html

[3] John Bowlby. Attachment and Loss (Trilogy: Attachment 1969, Separation 1973, Loss 1980). Hogarth Press / Basic Books. https://thelossfoundation.org/stages-of-grief/attachment-theory-and-grief-john-bowlby-amp-colin-parkes-overview/

[4] Brené Brown. Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead. Gotham Books, 2012. https://www.takingcharge.csh.umn.edu/daring-be-vulnerable-brene-brown

[5] Viktor E. Frankl. Man's Search for Meaning. Beacon Press, 1946/1959. https://www.goodreads.com/author/quotes/2782.Viktor_E_Frankl

[6] Irvin D. Yalom. Existential Psychotherapy. Basic Books, 1980. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5553124/

[7] Martin Buber. I and Thou (Ich und Du, 1923); "Healing relationships and the existential philosophy of Martin Buber". Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine, 2009. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2733137/

[8] Albert Camus. The Myth of Sisyphus (1942) & The Rebel (1951). Gallimard / Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/camus/

[9] Dacher Keltner. "Happiness Break: Awe in Impermanence". Greater Good Science Center, University of California Berkeley. https://greatergood.berkeley.edu/podcasts/item/happiness_break_awe_in_impermanence_with_dacher_keltner

[10] Susan Cain. Bittersweet: How Sorrow and Longing Make Us Whole. Crown, 2022. https://greatergood.berkeley.edu/article/item/how_sorrow_and_longing_enrich_your_life