Cô đơn giữa đám đông: vì sao càng đông người, bạn càng nghe rõ tiếng vọng của chính mình

Có một khoảnh khắc chắc bạn đã đi qua. Bàn tiệc đầy người, ly va vào ly. Ai đó vừa kể xong một câu chuyện cười và cả bàn rộ lên. Bạn cũng cười theo. Nhưng ngay giữa tiếng cười đó, có cái gì lạnh chạy dọc sống lưng, khẽ thôi, như gió lùa qua khe cửa: mình đang ở đây làm gì? Tiếng ồn càng to, cái lặng bên trong càng rõ.

Rồi bạn về nhà. Mở cửa. Tiếng xe ngoài đường vẫn rền một hồi dài rồi tắt. Bạn ngồi xuống mép giường, chưa kịp cởi giày, và cái cảm giác ban nãy ùa về nguyên vẹn, đậm hơn lúc nãy. Lạ thật. Lúc một mình bạn không thấy cô đơn bằng lúc đứng giữa hai chục con người.

Tôi viết bài này không phải để vỗ về bạn. Tôi viết để cùng bạn mổ cái nghịch lý đó ra, lật từng lớp, vì khi bạn hiểu nó vận hành ra sao thì nó bớt quyền lực với bạn đi nhiều.

Cô đơn không phải thiếu người. Nó là một loại đói khác

Bắt đầu bằng một sự thật khó nghe đã: đám đông chưa bao giờ là thuốc chữa cô đơn. Và khoa học vừa nói thẳng điều đó vào mặt chúng ta.

Năm 2021, một nhóm ở King's College London làm một việc rất tỉ mỉ. Họ dùng ứng dụng điện thoại hỏi 756 người ngay tại thời điểm họ đang sống. Không hỏi lại sau, mà chọc thẳng vào lúc đó: bạn có thấy cô đơn không, đang ở đâu, xung quanh đông không. Hơn 16.600 lần hỏi như vậy [1]. Kết quả lật ngược trực giác của chúng ta. Môi trường càng đông đúc, càng chen chúc, cảm giác cô đơn lại càng cao hơn, rõ ràng về mặt thống kê [1]. Đông người không kéo cô đơn xuống. Nhiều khi nó đẩy lên.

Vì sao lại thế? Vì cô đơn không phải bài toán số lượng.

Nhà thần kinh học xã hội John T. Cacioppo, Giáo sư Đại học Chicago, người khai sinh ngành social neuroscience, dành cả đời để gỡ câu này. Ông ví cô đơn với cơn đói. Trong cuốn Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection (2008), ông viết rằng cô đơn, giống như cơn đói, là một lời cảnh báo rằng cần làm gì đó để thay đổi một tình trạng khó chịu và có thể nguy hiểm; nó không phải khiếm khuyết nhân cách hay dấu hiệu yếu đuối, mà là một xung lực sinh tồn đẩy ta về phía sự nuôi dưỡng của tình thân [3].

Để ý cái ví von đó nhé. Đói thì phải ăn. Nhưng phải ăn đúng thứ cơ thể đang cần. Người đói protein mà nhét vào miệng cả ký kẹo thì vẫn đói, đói ở một tầng mà đường không chạm tới. Đám đông với người cô đơn đúng y như vậy. Ăn rất nhiều mà no rất ít.

Có hai cơn đói, và bạn đang nhầm cái này với cái kia

Đây là chỗ then chốt. Năm 1973, nhà xã hội học Robert S. Weiss xuất bản một công trình nền tảng, Loneliness: The Experience of Emotional and Social Isolation (MIT Press), tách cô đơn ra làm hai loại chẳng giống nhau chút nào [2].

Loại thứ nhất là cô đơn xã hội: thiếu một mạng lưới, thiếu nhóm, thiếu chỗ để thuộc về. Cái này đám đông chữa được. Loại thứ hai là cô đơn cảm xúc: thiếu một mối gắn bó thân mật đích thực. Cái này thì đám đông bó tay.

Weiss đưa ra một quan sát làm tôi lạnh người lần đầu đọc. Một người góa vợ, góa chồng, được cả gia đình và bạn bè vây kín, vẫn cô đơn sâu thẳm [2]. Vì cái họ mất là một mối gắn bó cụ thể, không thay được bằng số đông. Hai mươi người thân đứng quanh giường không cộng lại thành một người duy nhất mà trái tim đang gọi tên.

"Bạn có thể cô đơn giữa đám đông và bạn có thể cô đơn trong một cuộc hôn nhân, nên vấn đề không phải bạn có bao nhiêu bạn bè, cũng không phải bạn đã kết hôn hay chưa, mà là chất lượng của những mối quan hệ thân thiết của bạn." — Robert Waldinger, MD, Giáo sư Tâm thần học Harvard Medical School, Giám đốc Harvard Study of Adult Development [5]

Câu này không phải lời nói suông. Nó rút ra từ nghiên cứu dọc dài nhất lịch sử về con người trưởng thành, bắt đầu năm 1938, theo dõi 724 người đàn ông rồi sau đó hơn 1.300 con cháu họ, suốt gần một thế kỷ [5]. Cái mà gần trăm năm dữ liệu cho thấy không phải số bạn bè, không phải tình trạng hôn nhân, mà là chất lượng quan hệ, yếu tố dự báo tốt nhất cho sức khỏe và hạnh phúc cả đời người [5]. Mức độ hài lòng trong quan hệ ở tuổi 50 dự báo sức khỏe ở tuổi 80 còn chính xác hơn cả chỉ số cholesterol [5].

Nói thẳng nhé. Nếu bạn đang đếm bạn bè, đếm lượt theo dõi, đếm số lời mời để chứng minh mình không cô đơn, thì bạn đang đếm nhầm thứ rồi. Cơn đói của bạn là đói cảm xúc, mà bạn cứ đem số lượng ra cho nó ăn. Nhưng đây là lối ra: bạn không cần thêm người. Bạn cần một mối gắn bó nơi mình được biết đến thật. Một thôi cũng đủ. Mà "một" thì khả thi hơn "nhiều" nhiều lắm.

Cái hố mà không ai lấp được cho bạn

Đến đây tôi phải dẫn bạn xuống một tầng sâu hơn, tầng mà các nhà triết học hiện sinh đã soi đèn vào từ lâu. Vì có một loại cô đơn thứ ba, và nó không phải bệnh để chữa. Nó là điều kiện của việc làm người.

Irvin D. Yalom, Giáo sư danh dự Tâm thần học Đại học Stanford, trong tác phẩm kinh điển Existential Psychotherapy (1980), gọi tên nó: existential isolation, cô đơn hiện sinh. Ông xếp nó ngang hàng với cái chết, tự do và vô nghĩa, như một trong bốn mối quan tâm tối thượng mà mỗi con người buộc phải đối diện [4].

"Cô đơn hiện sinh chỉ cái hố không thể bắc cầu giữa bản thân và những người khác, một cái hố tồn tại ngay cả khi đang ở giữa những mối quan hệ liên cá nhân làm ta thỏa mãn sâu sắc nhất." — Irvin D. Yalom, MD [4]

Đọc lại câu đó đi. Ngay cả khi đang ở giữa mối quan hệ thỏa mãn nhất. Nghĩa là kể cả khi bạn yêu và được yêu trọn vẹn, cái hố vẫn còn đó. Yalom viết ở một chỗ khác rằng dù hai người có gần nhau đến đâu, vẫn còn một khoảng cách cuối cùng không sao bắc cầu được; mỗi chúng ta bước vào cuộc đời một mình và phải rời nó một mình [4].

Tôi sẽ pha cái khô khan của triết học bằng thứ này. Ngay lúc bạn đọc dòng chữ này, bạn đang nếm trải nó theo cách riêng của bạn. Cùng một câu, người ngồi cạnh đọc xong sẽ nghĩ một thứ hoàn toàn khác. Cái thế giới chạy trong đầu bạn lúc 3 giờ sáng, lúc bạn co chân lên kéo chăn, màu của nỗi sợ, mùi của một ký ức cũ, sức nặng của một câu chưa kịp nói ra, không ai bước vào được. Không một ai. Đó không phải bi kịch của riêng bạn. Đó là cấu trúc của ý thức người. Một tổng quan định tính gần đây cũng xếp nó thành một loại riêng: cảm giác không ai thực sự chạm tới được phần cốt lõi của mình, ghi nhận nhất quán qua nhiều nghiên cứu [8].

Mấy ông triết gia hiện sinh như Sartre còn đi xa hơn. Chính cái tự do tuyệt đối của mỗi cá nhân, cái thế giới nội tâm không thể truyền đạt trọn vẹn ra ngoài, là nơi cô đơn hiện sinh sinh ra. Bạn là người duy nhất ở trong đầu bạn. Mãi mãi.

Tôi biết nghe đến đây hơi nặng. Nhưng ở lại với tôi thêm chút, vì hiểu điều này đúng cách lại là một sự cởi trói chứ không phải án tù. Khi bạn thôi đòi người khác phải lấp đầy cái hố ấy, điều chẳng ai làm nổi, bạn ngừng thất vọng triền miên với mọi mối quan hệ. Bạn chuyển từ "hãy xóa nỗi cô đơn của tôi đi" sang "hãy cùng tôi đứng bên bờ hố này". Và lạ thay, hai con người cùng thừa nhận cái hố của mình lại gần nhau hơn bất kỳ ai giả vờ rằng hố không tồn tại.

Vì sao bạn lại tự khóa mình lại giữa đám đông

Còn một mảnh nữa của câu đố. Mảnh này nằm trong tay bạn nhiều hơn bạn tưởng.

Brené Brown, Giáo sư Đại học Houston với hơn hai mươi năm đào về xấu hổ và tổn thương, chỉ ra nỗi sợ sâu nhất của con người: sợ mất kết nối vì cảm thấy mình không đủ xứng đáng để được yêu [6]. Cái shame đó, niềm tin âm thầm rằng nếu họ thấy con người thật của mình họ sẽ bỏ đi, khiến chúng ta làm một việc bi kịch ngay giữa đám đông. Ta giấu mình đi.

Bạn cười khi chẳng buồn cười. Bạn gật khi không đồng ý. Bạn kể phiên bản đẹp của mình, cất phiên bản thật vào ngăn khóa. Rồi bạn ngồi giữa hai chục người, được nhìn thấy bởi tất cả nhưng được biết bởi không một ai, vì cái họ nhìn thấy có phải bạn đâu.

"Kết nối là lý do chúng ta hiện diện ở đây; nó cho cuộc đời ta mục đích và ý nghĩa. Khía cạnh đáng sợ nhất và khó nhất của kết nối là nó đòi hỏi ta phải để mình được nhìn thấy." — Brené Brown, PhD, LMSW, Đại học Houston [6]

Đây là chỗ tôi nói thẳng điều mất lòng. Phần lớn nỗi cô đơn giữa đám đông không phải do đám đông gây ra. Là do chính bạn không cho ai vào. Bạn dựng tường rồi than sao quanh mình chỉ toàn tường. Cay đấy. Nhưng nó là tin tốt nhất trong cả bài này, vì cái tường do bạn dựng thì bạn cũng tháo được. Bạn không bất lực trước nỗi cô đơn của mình như bạn vẫn tin đâu.

Khoa học thần kinh giải thích vì sao cái vòng này tự siết. Cacioppo phát hiện người cô đơn mạn tính bắt đầu quét môi trường xã hội qua một lăng kính đe dọa; họ vô thức đọc mọi tín hiệu thành sự từ chối, nên co lại, nên càng cô đơn thêm, một vòng tự củng cố [3][7]. Não người cô đơn còn cho thấy phản ứng phần thưởng yếu hơn ở vùng ventral striatum khi nhìn một khuôn mặt đang mỉm cười [3]. Nghĩa là nụ cười thân thiện chạm tới họ nhạt hơn. Họ đứng giữa thiện chí mà không nếm được vị ngọt của nó.

Và đây là phần tôi không được phép lướt. Cái vòng đó không vô hại. Cô đơn mạn tính kích hoạt trục HPA, đẩy cortisol lên, phá giấc ngủ, làm rối loạn biểu hiện gene trong tế bào miễn dịch [7]. Nghiên cứu Harvard xác nhận tác hại của cô đơn lên sức khỏe ngang ngửa hút thuốc [5]. Cô đơn kéo dài không chỉ buồn. Nó bào mòn cơ thể bạn thật.

Nếu lúc này bạn thấy nỗi cô đơn đã chuyển thành tuyệt vọng, thấy ý nghĩ làm hại bản thân len vào, xin dừng đọc và gọi ngay đường dây nóng cấp cứu quốc gia 115, hoặc tổng đài tư vấn tâm lý "Ngày Mai", hoặc đến trạm y tế gần nhất. Cái hố hiện sinh thì ai cũng có. Nhưng khi nó kéo bạn xuống quá ngưỡng, bạn cần một bàn tay người thật, ngay bây giờ. Không có gì đáng xấu hổ ở đó cả.

Vậy câu trả lời nằm ở đâu

Tôi nói từ đầu là không định trả lời thay bạn. Tôi sẽ giữ lời. Thay cho một kết luận gọn gàng, tôi đặt vào tay bạn vài viên sỏi, mỗi nhà nghiên cứu một viên, để bạn tự ném xuống cái giếng của mình và nghe nó vọng lại điều gì.

Weiss đưa bạn viên thứ nhất: thôi đếm đi. Một mối gắn bó nơi bạn được biết đến thật còn hơn một trăm cái quen biết nơi bạn diễn vai [2].

Yalom đưa viên thứ hai: cái hố cuối cùng ấy không ai lấp cho bạn được, kể cả người yêu bạn nhất, nên đừng giận họ vì điều đó; hãy học cách cùng ai đó đứng bên bờ hố thay vì bắt họ nhảy xuống lấp [4].

Brown đưa viên thứ ba: kết nối bắt đầu ở cái giây phút bạn cho một người được nhìn thấy phần thật của mình, kể cả phần bạn đang giấu vì sợ [6].

Cacioppo đưa viên thứ tư: cô đơn là cái chuông báo, không phải bản án; nó đang bảo bạn làm gì đó, và việc đầu tiên cần làm là nghi ngờ cái lăng kính đe dọa đang rỉ tai bạn rằng chẳng ai cần mình [3].

Waldinger đặt vào tay bạn viên cuối: gần một thế kỷ dữ liệu chỉ về đúng một chỗ, chất lượng chứ không phải số lượng [5].

Năm viên sỏi. Cái giếng là của bạn. Giờ tôi lùi lại, để bạn nghe tiếng vọng của chính mình.

Về tác giả

DonQuaan là người viết về những vùng tối ít ai chịu soi đèn vào trong đời sống tinh thần con người. Cách làm việc quen thuộc: không vuốt ve, không hứa lối tắt, mà đào xuống tận gốc rễ rồi đặt sự thật lên bàn, kèm một lối ra. Mỗi bài viết là một lần cùng bạn ngồi xuống bên bờ hố, nhìn thẳng vào nó, và tìm cách bước tiếp.

Nguồn tham khảo

[1] Hammoud, R., Tognin, S., Bakolis, I., et al. "Lonely in a crowd: investigating the association between overcrowding and loneliness using smartphone technologies". Scientific Reports (Nature), Vol. 11, Article 24134, 2021. https://www.nature.com/articles/s41598-021-03398-2

[2] Weiss, R. S. "Loneliness: The Experience of Emotional and Social Isolation". MIT Press, Cambridge, MA, 1973. https://archive.org/details/lonelinessexperi0000weis_p6s5

[3] Cacioppo, J. T. & Patrick, W. "Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection". W. W. Norton & Company, 2008. https://www.amazon.com/Loneliness-Human-Nature-Social-Connection/dp/0393335283

[4] Yalom, I. D. "Existential Psychotherapy". Basic Books, New York, 1980 (ISBN 9780465021475). https://www.hachettebookgroup.com/titles/irvin-d-yalom/existential-psychotherapy/9780465021475/

[5] Waldinger, R. J. & Schulz, M. "What Makes a Good Life? Lessons from the Longest Study on Happiness" (TED Talk) & "The Good Life". Harvard Study of Adult Development / TED / Simon & Schuster, 2023. https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/over-nearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a-healthy-and-happy-life/

[6] Brown, B. "Daring Greatly: How the Courage to Be Vulnerable Transforms the Way We Live, Love, Parent, and Lead". Gotham Books / Avery (Penguin), 2012. https://brenebrown.com/book/daring-greatly/

[7] Cacioppo, J. T., Cacioppo, S. "Affective Neuroscience of Loneliness: Potential Mechanisms underlying the Association between Perceived Social Isolation, Health, and Well-Being". Frontiers in Psychiatry, PMC9910279. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9910279/

[8] Mullen, R. A. et al. "A Conceptual Review of Loneliness in Adults: Qualitative Evidence Synthesis". PLOS ONE, PMC8582800. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8582800/