Phép thử sáu tháng: tại sao bạn vẫn làm điều bạn không muốn làm

Có một câu hỏi bạn đã né cả đời, và sáng nay nó đứng chắn ngang cửa. Nếu biết chắc mình chỉ còn sáu tháng, ngày mai bạn có quay lại bàn làm việc đó, mở cái laptop đó, ngồi vào cuộc họp đó không?

Nếu chữ "không" bật ra ngay lập tức, thì có một câu hỏi thứ hai sắc hơn đang chờ ở phía sau. Tại sao hôm nay bạn vẫn đang làm nó?

Tôi không định trả lời thay bạn. Tôi chỉ định cùng bạn đi vòng quanh câu hỏi này, soi nó từ vài góc mà khoa học và triết học đã soi suốt một thế kỷ. Còn viên sỏi cuối cùng thì bạn tự nhặt lấy.

Cái chết không phải để dọa bạn, nó là chiếc đèn

Nói thẳng chuyện khó nghe trước. Phần lớn đời sống của một người trưởng thành được dựng lên quanh việc không nghĩ tới chuyện mình sẽ chết.

Đây không phải lời mắng. Đây là thứ đã được lặp lại hàng trăm lần trong phòng thí nghiệm. Năm 1989, ba nhà tâm lý học Greenberg, Pyszczynski và Solomon làm một thí nghiệm trông vô hại: họ nhắc một nhóm người về cái chết của chính họ, rồi đo xem nhóm đó phán xét người khác ra sao [3]. Chỉ cần được nhắc đến tử vong, người ta lập tức xử khắt khe hơn với bất kỳ ai dám động vào giá trị văn hóa của mình. Cơ chế đó họ đặt tên là Terror Management Theory, lý thuyết quản trị nỗi kinh hoàng.

Hai mươi năm sau, một phân tích tổng hợp gom 277 thực nghiệm xác nhận hiệu ứng này có thật và mạnh đáng kể, cỡ hiệu ứng trung bình r = .35 [1]. Nghĩa là nỗi sợ chết, dù bạn không hề hay biết, vẫn đang âm thầm cầm lái. Nó đẩy bạn mua chiếc xe để thấy mình là "ai đó". Nó dán bạn vào một danh xưng. Ba tác giả ấy gộp 25 năm nghiên cứu vào một cuốn sách có cái tên lạnh sống lưng, The Worm at the Core, "Con sâu ở lõi", rồi kết luận rằng gần như mọi hành vi lớn của con người đều mang dấu vân tay của nỗi sợ chết [4].

Nghe thì u ám. Nhưng đây mới là chỗ rẽ. Chính cuốn sách đó chỉ ra một lối ra: ai dám nhìn thẳng vào cái chết thường sống can đảm hơn, sáng tạo hơn, tử tế hơn [4]. Khi bị chối bỏ, cái chết là sợi dây vô hình giật bạn về phía sống giả. Khi được nhìn thẳng, nó thành chiếc đèn rọi cho thấy đâu là thật.

Irvin Yalom, Giáo sư Tâm thần học danh dự Đại học Stanford, người ngồi cả đời với những bệnh nhân sợ chết, gói nghịch lý này trong một câu mà tôi đọc đi đọc lại:

"Though the physicality of death destroys us, the idea of death saves us." (Sự thật vật lý của cái chết hủy diệt ta, nhưng ý niệm về cái chết lại cứu ta.) [7]

Vậy thì câu hỏi sáu tháng của bạn không phải một câu hỏi bệnh hoạn. Nó là cây đèn vừa được bật lên. Việc còn lại chỉ là bạn có dám nhìn thứ nó đang rọi vào hay không.

Cái bạn gọi là "đời mình" — có chắc là của bạn?

Giờ tới chỗ rát nhất.

Có một triết gia người Đức tên Martin Heidegger, trong cuốn Hữu thể và Thời gian (1927), nặn ra một khái niệm khó dịch mà dễ thấm: Das Man, tạm gọi là "cái Người Ta", cái đám đông vô danh không mặt mũi [8]. Bạn biết giọng nói đó. Nó bảo người ta tới tuổi này thì phải có nhà. Nó bảo nghề kia mới oai. Nó viết kịch bản cho đời bạn rồi bắt bạn diễn cho tròn.

Heidegger nói phần lớn chúng ta đang sống đời của "cái Người Ta", không phải đời của chính mình. Ông gọi đó là sống không xác thực. Và thứ duy nhất đủ sức xé bạn ra khỏi đám đông kia, lôi bạn về làm chính bạn, là khi bạn thật sự đối diện với cái chết của riêng mình, cái mà ông gọi là Sein-zum-Tode, hữu thể hướng tới cái chết [8]. Vì sao? Vì không ai chết thay bạn được. Cuộc họp thì có người dự thay. Cái chết thì không. Nó riêng tư tuyệt đối, và chính sự riêng tư đó buộc bạn hỏi: vậy còn cuộc đời này, có thật là của tôi không?

Đây là câu mất lòng tôi muốn bạn nghe cho rõ. Nếu sáu tháng nữa bạn không muốn làm điều bạn đang làm, thì rất có thể bạn đang đóng vai trong một vở kịch người khác viết.

Tôi không bỏ bạn ở đó. Bởi Heidegger cũng nói rõ một điều khác: cái chết không phải để khiến bạn tê liệt. Nó cá nhân hóa sự tồn tại, gỡ bạn ra khỏi vai diễn rập khuôn, trao lại cho bạn quyền chọn thay vì cứ trôi [8]. Đèn rọi ra vai diễn là để bạn bước ra khỏi nó. Đèn không kết tội ai. Đèn chỉ cho bạn thấy đường.

Bằng chứng từ những người đang chết thật

Lý thuyết thì có thể sai. Vậy nghe thử những người không còn thời gian để nói dối.

Bronnie Ware là một y tá chăm sóc giảm nhẹ người Úc. Việc của bà là ngồi bên giường những người ở tuần lễ cuối cùng. Năm này qua năm khác, bà ghi lại điều họ hối tiếc, và có một câu trở đi trở lại nhiều hơn mọi câu khác. Hối tiếc đứng số một, phổ biến nhất trong tất cả [5]:

"I wish I'd had the courage to live a life true to myself, not the life others expected of me." (Tôi ước mình đã đủ can đảm sống một cuộc đời thật với chính mình, chứ không phải cuộc đời người khác kỳ vọng ở tôi.) [5]

Đọc kỹ câu đó. Không ai trên giường bệnh tiếc vì đã không làm thêm giờ. Không ai tiếc vì đã không vừa lòng sếp. Họ tiếc vì đã sống đời của "cái Người Ta". Cuốn sách của Ware được dịch ra 27 thứ tiếng, hơn tám triệu người đã đọc [5], không phải vì văn nó hay, mà vì nó cào đúng cái sợ ai cũng giấu.

Bạn đang đọc dòng này ở đâu? Có thể là trong một quán cà phê có tiếng máy xay rít lên từng đợt, ly đã nguội từ lúc nào không hay. Có thể là lúc ba giờ sáng, tay kéo lại tấm chăn tụt nửa người, mắt soi vào màn hình sáng trắng vì bạn không ngủ được. Nhớ lấy giây phút cụ thể này. Bởi hối tiếc số một của người hấp hối không nảy sinh trên giường bệnh. Nó được gieo ở chính những phút như phút này, lúc bạn biết có gì đó không đúng mà vẫn tự nhủ "thôi để mai".

Hối tiếc không phải một biến cố. Nó là lãi kép của hàng nghìn lần "để mai".

Tại sao bạn vẫn làm nó — bốn cái neo có thật

Giờ xử cái vế người ta hay bỏ qua: tại sao bạn vẫn đang làm nó? Nếu nó tệ đến thế, lẽ ra bạn bỏ lâu rồi. Bạn chưa bỏ. Tức là có cái gì đó đang ghì bạn lại. Bốn cái neo thường gặp.

Neo thứ nhất là nỗi sợ chết khoác áo khác. Như Terror Management Theory đã chỉ, ta bám vào công việc, địa vị, danh xưng một phần vì chúng cho ta ảo giác bất tử [4]. Gỡ cái danh ấy ra, bạn thấy mình trần trụi và hữu hạn. Nên bạn giữ nó, không hẳn vì nó nuôi bạn sống, mà vì nó che cho bạn khỏi nhìn thấy mình sẽ chết.

Neo thứ hai là bạn đã nhầm "khổ" với "vô nghĩa". Đây là chỗ Viktor Frankl đáng nghe. Ông là bác sĩ thần kinh người Áo, người sống sót qua trại Auschwitz, cha đẻ của Logotherapy. Trong Man's Search for Meaning, ông viết: người nào có một lý do để sống thì gần như chịu được mọi cách sống. Frankl không bảo cuộc đời có ý nghĩa thì hết khổ. Ông nói ngược lại, rằng nếu đời có ý nghĩa thì khổ đau cũng phải có ý nghĩa, vì khổ đau là phần không thể xóa khỏi đời sống, y như số phận và cái chết vậy. Cho nên khoan kết luận. Cái việc đang vắt kiệt bạn chưa chắc đã là cái việc cần ném đi. Có khi nó chỉ thiếu một cái "tại sao" mà bạn quên gắn vào.

Neo thứ ba là quán tính của "cái Người Ta". Bỏ một con đường người khác đã gật đầu, để đi một con đường chưa ai chứng nhận, thì lạnh gáy. Đám đông vô danh kéo áo bạn lại mỗi sáng.

Neo thứ tư thì dịu dàng hơn nhiều: trách nhiệm thật. Có những người vẫn làm công việc họ không yêu vì con cái cần ăn học, vì cha mẹ cần thuốc thang. Đây không phải sống giả. Đây là yêu thương mặc áo lao động. Đừng để bài viết này dụ bạn chặt nhầm cái neo thứ tư. Nó nặng vì nó quý.

Gọi tên được bốn cái neo này đã là nửa câu trả lời. Vì có cái neo cần cưa đứt, lại có cái neo bạn nên ôm chặt vào lòng mà giữ.

Nếu bạn đang ở trong cơn khủng hoảng thật

Tôi dừng một nhịp ở đây. Nếu lúc này lòng bạn không chỉ chông chênh mà đang thật sự đen tối, nếu ý nghĩ "biến mất đi cho rồi" lướt ngang, thì xin đặt triết học xuống đã. Việc cần làm bây giờ không phải nghĩ cho thông, mà là nói với một người. Tại Việt Nam, bạn có thể tìm tới đường dây nóng hỗ trợ tâm lý phòng chống tự tử Ngày Mai, hoặc gọi tổng đài cấp cứu 115. Nói ra với một người đang thở cùng bạn, ngay bây giờ, quan trọng hơn mọi trang sách. Cây đèn này thắp lên là để soi đường cho bạn đi tiếp, không phải để soi bạn xuống vực.

Đừng đợi căn bệnh mới chịu tỉnh

Có một điều an ủi mà khoa học đưa ra, và nó đáng để bạn cất đi.

Yalom, trong Staring at the Sun, đặt tên cho những biến cố buộc ta nhìn thẳng cái chết, như bệnh tật, mất mát, tuổi già ập tới, là awakening experiences, những trải nghiệm thức tỉnh [7]. Ông quan sát thấy sau cú va ấy rất nhiều người xếp lại toàn bộ thứ tự ưu tiên, yêu sâu hơn, dám liều hơn vì điều thật sự đáng [7]. Khoa học hiện đại đo được hiện tượng này và gọi là Post-Traumatic Growth, sự trưởng thành sau sang chấn: con người vươn lên theo năm chiều sau nghịch cảnh, trong đó có chiều "trân trọng cuộc sống hơn" [9]. Đáng kinh ngạc là nghiên cứu PHOENIX phát hiện chính mức lo âu về cái chết cao lại dự đoán mạnh nhất cho sự trưởng thành đó [9].

Nhưng đây mới là chỗ tôi muốn bạn ghé mắt. Một thí nghiệm có đối chứng của Frias và cộng sự cho thấy chỉ cần được hướng dẫn suy ngẫm về cái chết, không cần bệnh, không cần tai họa, người ta đã biết ơn cuộc sống hơn hẳn nhóm không làm vậy [2]. Tức là bạn không phải đợi ung thư mới tỉnh dậy. Câu hỏi sáu tháng bạn đang ôm trong đầu chính là một liều "death reflection" tự nguyện. Bạn đang tự tay bật đèn, thay vì đợi tai nạn bật hộ.

Đa số người ta ngồi đợi cú va. Bạn thì đang cầm câu hỏi trên tay. Riêng điều đó đã là một dạng can đảm rồi.

Vài viên sỏi cho bạn tự ném

Tôi đã hứa không trả lời thay bạn, và tôi giữ lời. Thay vào đó, mỗi nhà tư tưởng dúi vào tay bạn một viên sỏi. Bạn tự chọn ném viên nào, ném đi đâu.

Heidegger đưa bạn viên này: tách bạch đời của bạn với đời của "cái Người Ta". Việc bạn đang làm, bạn chọn nó, hay bạn trôi vào nó vì người ta bảo thế? [8]

Frankl đưa viên khác. Trước khi bỏ, thử gắn vào một cái "tại sao". Cùng một việc, thiếu nghĩa thì là nhà tù, có nghĩa thì là sứ mệnh. Cái bạn cần đổi là việc, hay là cái "tại sao"?

Bronnie Ware đưa viên thứ ba, thô và thẳng. Trên giường bệnh, bạn sẽ tiếc vì đã sống đời ai? Nếu câu trả lời là "đời người khác", thì hôm nay, không phải ngày mai, mới là ngày để sửa [5].

Yalom đưa viên cuối. Ý niệm cái chết không phải để dọa, mà để cứu [7]. Sáu tháng không phải một bản án. Nó là cây đèn. Câu hỏi thật ra không phải "tôi sắp chết, làm gì bây giờ", mà là "khi đèn đã sáng đến thế này, tôi còn dám nhắm mắt lại nữa không".

Bốn viên sỏi nằm trong tay bạn. Mặt nước là đời bạn. Tôi đứng đây, lặng im, để bạn nghe tiếng nó rơi.

Về tác giả

DonQuaan là người chuyên đào tới tận gốc rễ những vấn đề của con người, nơi nỗi đau thật sự bắt đầu, chứ không dừng ở triệu chứng bề mặt. Các bài viết ở đây không bán cho bạn sự dễ chịu. Chúng soi đèn vào chỗ bạn vẫn tránh nhìn, rồi đứng đó cùng bạn cho tới khi bạn thấy đường ra.

Nguồn tham khảo

[1] Burke, B. L., Martens, A., & Faucher, E. H. "Two Decades of Terror Management Theory: A Meta-Analysis of Mortality Salience Research". Personality and Social Psychology Review, 14(2), 155–195. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1088868309352321

[2] Frias, A., Watkins, P. C., Webber, A. C., & Froh, J. J. "Death and gratitude: Death reflection enhances gratitude". The Journal of Positive Psychology, 6(2), 154–162. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17439760.2011.558848

[3] Greenberg, J., Pyszczynski, T., & Solomon, S. "Evidence for terror management theory: I. The effects of mortality salience on reactions to those who violate or uphold cultural values". Journal of Personality and Social Psychology, 57(4), 681–690. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2795438/

[4] Solomon, S., Greenberg, J., & Pyszczynski, T. The Worm at the Core: On the Role of Death in Life. Random House / Penguin, 2015. (Trích dẫn Viktor Frankl, Man's Search for Meaning, 1959, nằm trong mạch bàn luận về ý nghĩa và khổ đau.) https://www.penguinrandomhouse.com/books/170217/the-worm-at-the-core-by-sheldon-solomon-jeff-greenberg-and-tom-pyszczynski/

[5] Ware, B. (review by Warren, B.). "The Top Five Regrets of the Dying: A Life Transformed by the Dearly Departing". Proceedings (Baylor University Medical Center), 25(3), 299–300. PMC3377309. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3377309/

[6] Yalom, I. D. Existential Psychotherapy. Basic Books, 1980. https://en.wikipedia.org/wiki/Existential_Psychotherapy_(book)

[7] Yalom, I. D. Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death. Jossey-Bass / Wiley, 2008. https://www.yalom.com/staring-at-the-sun

[8] Heidegger, M. (Stanford Encyclopedia of Philosophy entry by Blattner, W.). "Martin Heidegger — Being-toward-Death and Authenticity". Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/heidegger/

[9] Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. "Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence". Psychological Inquiry, 15(1), 1–18 (2004). https://www.researchgate.net/publication/247504165_Tedeschi_RG_Calhoun_LGPosttraumatic_growth_conceptual_foundations_and_empirical_evidence_Psychol_Inq_151_1-18