Nếu cuối cùng ta cũng chết và bị lãng quên, thì cố gắng hôm nay để làm gì?

Bạn nằm đó. Ba giờ sáng.

Trần nhà tối thui. Và một ý nghĩ luồn vào, lạnh như nước thấm qua áo: rồi ta sẽ chết. Không phải hôm nay, không phải năm sau — nhưng chắc chắn. Và xa hơn nữa, một ngày kia, người cuối cùng còn nhớ tên bạn cũng sẽ tắt thở. Tấm ảnh mờ dần. Cái tên trên bia mộ rêu phủ. Vũ trụ vẫn quay, dửng dưng, như thể bạn chưa từng có mặt.

Vậy thì cái deadline ngày mai để làm gì? Khoản nợ bạn đang gồng từng tháng để làm gì? Cái việc cố làm người tử tế, cố dậy sớm, cố thương người — rốt cuộc, để làm gì?

Tôi sẽ không vỗ về bạn. Tôi không tới đây để nói "thôi đừng nghĩ vớ vẩn nữa". Vì câu hỏi đó không vớ vẩn. Nó là câu hỏi nghiêm túc bậc nhất mà một con người có thể hỏi. Và cách bạn đối diện với nó — chứ không phải cách bạn né nó — sẽ quyết định bạn sống phần đời còn lại ra sao.

Đi cùng tôi. Chậm thôi.

Trước hết: bạn không điên, không yếu đuối, không vô ơn

Điều đầu tiên phải nói thẳng — vì nhiều người mang cảm giác tội lỗi khi câu hỏi này hiện lên — là: cảm giác này có tên, có lý thuyết, và là một phần bình thường của việc làm người còn tỉnh.

Nhà tâm thần học Viktor Frankl gọi cái khoảng trống ấy là "existential vacuum" — khoảng trống hiện sinh: cảm giác rỗng và vô nghĩa không đến từ chuyện đời bạn quá khổ, mà đến từ việc bạn đang thiếu một thứ để hướng tới. Ông xem đây là chứng "neurosis" phổ biến nhất của con người thời hiện đại [3].

Nhà nhân học Ernest Becker thì đẩy xa hơn. Trong The Denial of Death (đoạt Pulitzer 1974), ông viết một câu tôi nghĩ bạn nên đọc hai lần:

"Ý niệm về cái chết, nỗi sợ nó, ám ảnh con vật-người hơn bất cứ thứ gì khác; nó là chiếc lò xo chính của hoạt động con người." — Ernest Becker, nhà nhân học văn hóa, giải Pulitzer Nonfiction 1974, trong The Denial of Death [5]

Đọc kỹ chữ này: lò xo chính. Nghĩa là phần lớn những gì con người làm — xây sự nghiệp, lập gia đình, viết sách, dựng đền đài, thậm chí cãi nhau trên mạng lúc nửa đêm — Becker cho rằng đều là cách che giấu, hoặc cách trèo qua, nỗi kinh hoàng âm thầm về cái chết.

Nói cách khác: câu hỏi ba giờ sáng của bạn không phải dấu hiệu bạn hỏng. Nó là dấu hiệu bạn đang nhìn thẳng vào đúng thứ mà cả một nền văn minh được dựng lên để khỏi phải nhìn.

Đó là việc dũng cảm. Không phải việc đáng xấu hổ.

Cái bẫy đầu tiên: tưởng "được nhớ đến" mới là sống có ý nghĩa

Giờ tôi muốn lật một viên gạch nằm dưới đáy móng câu hỏi của bạn. Bạn đang ngầm tin rằng: nếu không ai nhớ ta, thì ta sống vô nghĩa. Như thể ý nghĩa một đời người chỉ tồn tại khi có ai đó đứng ra làm chứng cho nó.

Thử lung lay viên gạch đó xem.

Ba nhà tâm lý học Sheldon Solomon, Jeff Greenberg và Tom Pyszczynski — những người dựng nên Terror Management Theory (TMT) qua hơn 300 thí nghiệm được Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) tài trợ — chỉ ra một điều khó nuốt: phần lớn cái ta gọi là "để lại di sản" thực ra là một "immortality project", dự án bất tử. Đó là cơ chế tâm lý: ta dán mình vào một thứ lớn hơn — quốc gia, tôn giáo, công ty, danh tiếng, con cái — để thấy một phần của ta sẽ sống tiếp sau khi thân xác rữa ra [6].

Nghe quen không? Cái khao khát "được nhớ" của bạn — TMT bảo nó chẳng phải chân lý thiêng liêng gì. Nó là một liều giảm đau bạn tự kê cho nỗi sợ chết.

Và đây là chỗ tôi phải nói thật, dù mất lòng: một di sản đủ vững để chống lại quên lãng là thứ gần như không ai có nổi. Bạn nhớ tên ông cố của mình không? Ông ấy từng yêu, từng sợ, từng thức trắng lo cho con — y hệt bạn lúc này. Vậy mà tên ông giờ nằm ở đâu trong đầu bạn?

Nếu ý nghĩa đời bạn treo trên cái móc "được nhớ", thì bạn thua từ vạch xuất phát. Tin tốt là: nó không treo trên cái móc đó. Và đây mới là chỗ bài viết này thật sự bắt đầu.

Soi góc thứ hai: Camus và cái "phi lý" mà bạn đang chạm vào

Có một người Pháp đã nhìn xuống đáy giếng này trước bạn rất lâu.

Albert Camus — nhà văn đoạt Nobel 1957 — mở Huyền thoại Sisyphus bằng một câu khiến nhiều người giật mình:

"Chỉ có một vấn đề triết học thực sự nghiêm túc, đó là tự tử. Phán xét xem cuộc đời có đáng sống hay không chính là trả lời câu hỏi nền tảng của triết học." — Albert Camus, nhà văn-triết gia, Nobel Văn học 1957, trong Huyền thoại Sisyphus, 1942 [8]

Camus gọi cảm giác bạn đang mang là "cái phi lý" (the absurd): cú va giữa một bên là con người khát ý nghĩa, một bên là vũ trụ im lặng, lạnh, không buồn trả lời.

Nhưng — và đây là chỗ ít người đọc kỹ — Camus không kết luận rằng vậy thì buông tay. Ông bác tự tử. Ông cũng bác việc nhắm mắt nhảy vào một ảo tưởng dễ chịu nào đó để trốn. Câu trả lời của ông là "phản kháng" (revolt): sống tỉnh, sống đầy, ngay giữa cái phi lý — không cần vũ trụ ký giấy phê duyệt ý nghĩa cho mình [8].

Sisyphus bị thần phạt lăn tảng đá lên núi, để nó lăn xuống, lăn mãi. Vô nghĩa tột cùng. Vậy mà Camus chốt bằng câu bất hủ: "Phải tưởng tượng Sisyphus hạnh phúc."

Vì sao? Vì tảng đá là của ông. Ngọn núi là của ông. Cái khoảnh khắc ông ý thức rõ rằng mình đang lăn đá — đó là tự do. Vũ trụ không phát ý nghĩa cho ông, nên ông tự rèn lấy. Và không ai cướp được.

Thấy chưa? Câu hỏi của bạn — "rồi cũng chết thì cố làm gì" — Camus đã trả lời bằng cách lật ngược nó: chính vì không có ý nghĩa nào được trao sẵn từ trên cao, nên ý nghĩa bạn tự tạo mới hoàn toàn là của bạn.

Soi góc thứ ba: Frankl — người tìm ra lẽ sống ngay trong địa ngục

Nếu Camus là lý lẽ, thì Viktor Frankl là bằng chứng sống.

Frankl không triết lý trong phòng ấm. Ông là nhà tâm thần học người Áo bị lùa qua bốn trại tập trung của phát xít, có cả Auschwitz. Vợ ông, cha mẹ ông, anh em ông — chết trong các trại đó. Ông mất gần như tất cả những gì một con người có thể bị tước. Và ngay trong đó, ông quan sát một câu hỏi: cùng một địa ngục, ai trụ được về tinh thần, ai gục?

Câu trả lời của ông, viết trong Đi tìm lẽ sống — cuốn sách bán hơn 16 triệu bản, được Thư viện Quốc hội Mỹ xếp vào nhóm 10 cuốn ảnh hưởng nhất nước Mỹ — là: những người tìm được một lý do để sống thì chịu được gần như mọi cách chết [3].

"Mọi thứ đều có thể bị tước khỏi một con người, trừ một điều: quyền tự do cuối cùng của con người — chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào, chọn con đường của riêng mình." — Viktor E. Frankl, nhà tâm thần học, người sống sót Auschwitz, trong Man's Search for Meaning [1]

Từ đó Frankl dựng logotherapy — liệu pháp ý nghĩa. Luận điểm gốc: động lực sâu nhất của con người không phải khoái lạc (như Freud nghĩ), không phải quyền lực (như Adler nghĩ), mà là tìm kiếm ý nghĩa. Và ông chỉ ra ba con đường rất cụ thể, chẳng trừu tượng chút nào [3]:

1. Làm ra một tác phẩm, hoặc làm một việc gì đó — bạn cống hiến điều gì cho đời.
2. Trải nghiệm một điều, hoặc gặp một người — bạn yêu thương, bạn để cái đẹp đi qua mình.
3. Thái độ bạn chọn trước nỗi khổ không thể tránh — khi không đổi được hoàn cảnh, bạn vẫn được chọn cách đứng trước nó.

Để ý chỗ này: không con đường nào trong ba đòi hỏi bạn phải được nhớ đến. Ý nghĩa, theo Frankl, không nằm ở chuyện hậu thế ghi công bạn. Nó nằm ở chất lượng của hành động, của tình yêu, của thái độ — ngay tại khoảnh khắc bạn đang sống nó. Nó "cháy hết" tức thì, như ngọn lửa cho ánh sáng ngay lúc nó cháy, chứ không cất vào kho chờ người đời đến đếm.

Soi góc thứ tư: "rippling" — bạn vẫn lan tỏa kể cả khi không ai nhớ tên

Giờ tới phần tôi mê nhất, vì nó đâm thẳng vào nỗi sợ "không ai nhớ ta".

Irvin Yalom — giáo sư danh dự ngành tâm thần tại Đại học Stanford, một trong những nhà trị liệu hiện sinh lớn nhất thế giới — đưa ra khái niệm "rippling", vòng sóng lan tỏa. Hình dung bạn ném một viên sỏi xuống mặt hồ: những gợn đồng tâm tỏa ra, chạm tới bờ xa, trong khi viên sỏi đã chìm từ lâu [4].

Yalom lập luận: mỗi người để lại những vòng sóng — một lời tử tế, một cách nhìn, một mẩu khôn ngoan, một lần bạn đỡ ai đó dậy — và chúng truyền từ người này sang người kia, qua nhiều thế hệ, dù không một ai còn nhớ rằng chúng khởi đi từ bạn.

Một người mẹ dạy con sự kiên nhẫn. Đứa con đó, ba mươi năm sau, kiên nhẫn với một đứa trẻ lạ khóc nhè trên xe buýt. Đứa trẻ đó lớn lên, tử tế hơn một chút. Không ai trong chuỗi đó biết tên người mẹ đầu tiên. Nhưng sóng vẫn lan.

Ý nghĩa, theo Yalom, không nằm ở việc được nhớ — mà nằm ở chất lượng của sự lan tỏa. Cái tên bị quên không có nghĩa là ảnh hưởng bị xóa.

Rồi ông nói câu này, mà tôi xin để bạn ngồi yên với nó một lúc:

"Dù tính vật lý của cái chết hủy diệt ta, thì ý niệm về cái chết lại cứu rỗi ta." — Irvin D. Yalom, Giáo sư tâm thần học danh dự, Đại học Stanford, trong Staring at the Sun [2]

Cái chết hủy thân xác. Nhưng ý thức về cái chết — nếu bạn dám cầm nó trong tay thay vì ném đi — có thể thành thứ đánh thức bạn sống sâu hơn, thương nhanh hơn, bớt phí thời gian cho những thứ chẳng đáng [4].

Khoa học vào cuộc: ý nghĩa sống không chỉ "đẹp" — nó kéo dài mạng người

Đến đây bạn có thể nghĩ: hay đấy, nhưng vẫn là triết lý. Có gì cân đo được không?

Có. Và con số làm tôi chững lại.

Patrick Hill và Nicholas Turiano theo dõi hơn 6.000 người suốt 14 năm, công bố trên Psychological Science. Kết quả: những người sống có mục đích rõ ràng sống lâu hơn rõ rệt — bất kể tuổi tác, bất kể đã nghỉ hưu hay chưa, bất kể các chỉ số tâm lý khác. Mục đích sống có tác dụng che chắn trước cái chết sớm, ở mọi chặng đời trưởng thành [9].

Một nghiên cứu độc lập khác, của nhóm Đại học Michigan trên JAMA Network Open (2019), khảo sát 6.985 người Mỹ trên 50 tuổi. Phát hiện: nhóm có điểm ý nghĩa sống thấp nhất có nguy cơ tử vong cao gấp 2,43 lần nhóm cao nhất, sau khi đã loại trừ các yếu tố sức khỏe và nhân khẩu học [10].

Đọc lại con số đó. Gấp 2,43 lần. Thiếu ý nghĩa sống không phải một nỗi buồn mơ hồ trôi qua. Nó là một yếu tố nguy cơ đo được — và quan trọng hơn, một yếu tố can thiệp được.

Và đây là cú lật đẹp nhất, đến từ TMT: hiện tượng gọi là "mortality salience" — khi người ta bị nhắc thẳng về cái chết của chính mình, họ không sụp. Ngược lại, họ thường bám sâu hơn vào ý nghĩa, vào cộng đồng, vào những gì họ trân quý [6]. Như thể con người được lập trình để biến cái biết-mình-sẽ-chết thành nhiên liệu sống mãnh liệt hơn.

Chính ba cha đẻ của TMT chốt lại:

"Hãy làm hòa với cái chết. Thực sự nắm lấy sự thật rằng việc ta hữu tử — dù đáng sợ — cũng có thể khiến đời ta trở nên cao cả." — Solomon, Greenberg & Pyszczynski, các đồng sáng lập Terror Management Theory, trong The Worm at the Core [6]

Vậy rốt cuộc, hôm nay bạn đang vật lộn để làm gì?

Tôi đã hứa sẽ không trả lời thẳng câu hỏi của bạn. Tôi giữ lời. Vì câu trả lời thật — câu duy nhất có sức nặng — phải do chính bạn rút ra. Không ai sống thay bạn được, và cũng không ai đi tìm ý nghĩa giùm bạn được.

Nhưng tôi đặt vào tay bạn vài viên sỏi để bạn tự ném xuống hồ:

Frankl bảo: ý nghĩa không phải thứ bạn nhặt được ở đâu xa, mà là câu hỏi mà cuộc đời đang đặt ra cho riêng bạn, ngay lúc này — và bạn trả lời nó bằng hành động, không bằng lý thuyết.

Camus bảo: vũ trụ sẽ không bao giờ ký xác nhận rằng đời bạn có nghĩa. Vậy thôi chờ chữ ký đó đi, và bắt đầu lăn tảng đá của riêng mình — một cách tỉnh thức.

Yalom bảo: bạn đang lan tỏa, ngay lúc này, vào những người quanh bạn — kể cả khi cái tên rồi sẽ bị quên.

Khoa học bảo: chính cái việc đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này, tự nó, đã khiến bạn sống lâu hơn và sâu hơn.

Vậy cái deadline ngày mai, khoản nợ, cái cố gắng làm người tử tế — chúng để làm gì? Có lẽ câu hỏi đúng không phải "chúng có ý nghĩa vĩnh cửu không?" — vì chẳng gì vĩnh cửu cả. Câu hỏi đúng có thể là: "Khi tôi đang làm nó, tôi có thật sự sống không? Tôi có đang lan một gợn sóng tử tế nào không? Tôi có đang là người mà tôi muốn là không?"

Cái chết không lấy đi được những câu trả lời đó. Vì chúng đã xảy ra rồi. Và "đã xảy ra" là dạng tồn tại an toàn nhất trên đời — không gì xóa nổi một việc đã từng có thật.

Một lời nhẹ, trước khi bạn rời trang này

Nếu câu hỏi ba giờ sáng kia không còn là một suy tư mà đã thành một sức nặng đè bạn xuống mỗi ngày — nếu nó kéo theo cảm giác vô vọng dai dẳng, mất ngủ, hoặc ý nghĩ muốn biến mất — thì xin bạn hiểu điều này: đó không phải yếu đuối, và bạn không cần một mình gồng. Khủng hoảng hiện sinh là một trải nghiệm rất người, và có những người được đào tạo để đi cùng bạn qua nó — nhà trị liệu tâm lý, chuyên gia sức khỏe tinh thần. Nếu bạn đang có ý nghĩ làm hại bản thân, xin hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất, gọi cấp cứu 115, hoặc tìm tới một người bạn tin tưởng — đừng ở lại một mình với ý nghĩ ấy. Tại Việt Nam cũng có những dự án lắng nghe miễn phí về sức khỏe tinh thần như Ngày Mai và chương trình Chăm sóc sức khỏe Việt mà bạn có thể tìm đến. Gọi một cuộc, hay gõ một dòng, không khiến bạn nhỏ đi. Nó chỉ chứng minh bạn vẫn đang chọn sống — và đó đã là một câu trả lời rồi.

Bạn không cần giải xong câu hỏi này hôm nay. Bạn chỉ cần sống thêm một ngày đủ tỉnh để câu trả lời có chỗ mà lớn lên.

Về tác giả

DonQuaan viết về những câu hỏi mà phần lớn người ta né — không phải để phát một đáp án gọn gàng, mà để cùng người đọc đào xuống tận gốc rễ của vấn đề con người. Mỗi bài là một lần ngồi xuống với nỗi đau thật, soi nó từ nhiều phía bằng triết học, tâm lý học và bằng chứng khoa học có nguồn, rồi để chính người đọc tự rút ra câu trả lời của mình. Không vỗ về rẻ tiền. Không hứa chữa lành thần kỳ. Chỉ có sự thật — và một lối ra.

Nguồn tham khảo

[1] Viktor E. Frankl. "Man's Search for Meaning" (trích dẫn). Goodreads. (https://www.goodreads.com/quotes/51356-everything-can-be-taken-from-a-man-but-one-thing)

[2] Irvin D. Yalom. "Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death" (trích đoạn chính thức). Yalom.com. (https://www.yalom.com/staring-at-the-sun-excerpt)

[3] Viktor E. Frankl. "Man's Search for Meaning (Đi tìm lẽ sống)". Wikipedia. (https://en.wikipedia.org/wiki/Man%27s_Search_for_Meaning)

[4] Irvin D. Yalom. "Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death" (khái niệm rippling). Yalom.com. (https://www.yalom.com/staring-at-the-sun-excerpt)

[5] Ernest Becker. "The Denial of Death". Wikipedia. (https://en.wikipedia.org/wiki/The_Denial_of_Death)

[6] Sheldon Solomon, Jeff Greenberg & Tom Pyszczynski. "The Worm at the Core: On the Role of Death in Life". Penguin Random House. (https://www.penguinrandomhouse.com/books/170217/the-worm-at-the-core-by-sheldon-solomon-jeff-greenberg-and-tom-pyszczynski/)

[7] Tom Pyszczynski và cộng sự. "Terror Management Theory and the COVID-19 Pandemic". Journal of Humanistic Psychology, 2021. Sage Journals. (https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0022167820959488)

[8] Albert Camus. "The Myth of Sisyphus (Huyền thoại Sisyphus)" / mục từ Camus. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (https://plato.stanford.edu/entries/camus/)

[9] Patrick L. Hill & Nicholas A. Turiano. "Purpose in Life as a Predictor of Mortality Across Adulthood". Psychological Science, Vol. 25, No. 7. Sage Journals. (https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0956797614531799)

[10] Aliya Alimujiang và cộng sự. "Association Between Life Purpose and Mortality Among US Adults Older Than 50 Years". JAMA Network Open, 2019. (https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2734064)

[11] Edward L. Deci & Richard M. Ryan. "Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being". American Psychologist, 2000. (https://selfdeterminationtheory.org/SDT/documents/2000_RyanDeci_SDT.pdf)

[12] Claude-Hélène Mayer và cộng sự. "The Meaning of Life and Death in the Eyes of Frankl: Archetypal and Terror Management Perspectives". Frontiers in Psychology, 2022. (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8763221/)